Etapy rozwoju, sposoby wspierania i kiedy warto skonsultować się z neurologopedą?

Rozwój mowy to nie tylko moment, w którym dziecko wypowiada pierwsze słowo. To cały proces, który zaczyna się dużo wcześniej: od kontaktu wzrokowego, uśmiechu społecznego, reakcji na głos i dźwięki, przez głużenie, gaworzenie i gesty, aż po pierwsze słowa, zdania i coraz bogatsze słownictwo.

U jednych dzieci kolejne etapy pojawiają się szybciej, u innych wolniej i często mieści się to w granicach naturalnego rozwoju. Najważniejsze jest nie samo tempo, ale to, czy umiejętności stopniowo się rozwijają, a dziecko komunikuje się z otoczeniem w sposób adekwatny do wieku.

Poniżej znajdziesz prosty przewodnik po rozwoju mowy dziecka od narodzin do 3. roku życia, przykłady codziennych aktywności wspierających komunikację oraz sygnały, które warto skonsultować z neurologopedą.

0–3 miesiące: fundament komunikacji — kontakt, głos, reakcje

W pierwszych tygodniach życia dziecko komunikuje się głównie płaczem, mimiką, ruchem ciała i reakcjami na otoczenie. To czas budowania pierwszego kontaktu z opiekunem.

W tym okresie zwykle pojawiają się:

• uśmiech społeczny, czyli świadomy uśmiech w kontakcie z drugą osobą, około 6.–8. tygodnia życia,
• głużenie, czyli pierwsze dźwięki gardłowe, np. „agu”, „grr”,
• reakcja na głos opiekuna,
• obracanie głowy w stronę dźwięku.

Jak wspierać dziecko?

Mów do dziecka spokojnie, blisko i naturalnie. Warto opowiadać, co właśnie się dzieje: „teraz zakładamy skarpetkę”, „myjemy rączkę”, „idziemy spać”.

Dobrze sprawdzają się też krótkie pauzy, jakbyśmy czekali na odpowiedź dziecka. To buduje rytm rozmowy i pokazuje, że komunikacja działa w dwie strony. Można także śpiewać proste piosenki, kołysanki i często nawiązywać kontakt twarzą w twarz.

4–5 miesięcy: emocje i dźwięki — śmiech, piski, wokalizacje

W tym czasie dziecko coraz częściej „bawi się głosem”. Zaczyna sprawdzać, jakie dźwięki może wydawać i jak reagują na nie bliskie osoby.

Często dziecko:

• śmieje się,
• wydaje piski,
• wokalizuje,
• zwraca uwagę na twarz osoby mówiącej,
• rozpoznaje głosy bliskich.

Jak wspierać dziecko?

Warto mówić wyraźnie, ale naturalnie. Dzieci bardzo lubią melodię mowy, dlatego dobrze sprawdza się zmiana intonacji, mimika, uśmiech i zabawy typu „a kuku”.

Można też prowadzić pierwsze „rozmowy na zmianę”: dorosły mówi, dziecko wydaje dźwięk, a dorosły odpowiada tak, jakby była to prawdziwa rozmowa.

5–9 miesięcy: gaworzenie i pierwsze intencje

W tym okresie zwykle pojawia się gaworzenie, czyli sylaby przypominające mowę. Dziecko może powtarzać dźwięki typu:

• „ma-ma”,
• „ta-ta”,
• „ba-ba”,
• „pa-pa”.

Na tym etapie dziecko coraz częściej utrzymuje kontakt wzrokowy, reaguje na imię, często około 7.–8. miesiąca, i może wyciągać ręce, prosząc o wzięcie na ręce albo kontakt.

Jak wspierać dziecko?

Warto nadawać znaczenie temu, co dziecko mówi. Gdy dziecko gaworzy „ba-ba”, można odpowiedzieć: „Tak, piłka! Ba-ba, piłka”. Dzięki temu dziecko uczy się, że dźwięki mogą coś znaczyć.

Dobrym wsparciem są zabawy w naśladowanie dźwięków: mlaskanie, cmokanie, „brum”, „muu”, „am”. Można też dawać dziecku proste wybory, np. „Chcesz misia czy piłkę?”, pokazując oba przedmioty i czekając na reakcję.

9–12 miesięcy: gest wskazywania i rozumienie

To bardzo ważny etap komunikacji „przed słowami”. Dziecko coraz sprawniej porozumiewa się z otoczeniem za pomocą spojrzenia, gestów, mimiki i prostych reakcji.

W tym czasie zwykle:

• pojawia się gest wskazywania palcem, najczęściej między 9. a 12. miesiącem,
• dziecko wykonuje gesty typu „pa-pa”, „daj”, „nie”,
• rozumie proste polecenia,
• naśladuje dźwięki i proste czynności.

Jak wspierać dziecko?

Bardzo ważne jest budowanie wspólnego pola uwagi. Gdy dziecko patrzy na przedmiot albo coś wskazuje, warto to nazwać i skomentować: „Tak, to kotek”, „O, jedzie auto”, „Widzisz pieska?”.

Można prosić o proste działania, takie jak „daj”, „weź”, „pokaż”, ale bez presji i najlepiej w zabawie. Dobrze sprawdzają się książeczki obrazkowe i pytania: „Gdzie jest nos?”, „Gdzie jest kotek?”, „Pokaż piłkę”.

12–18 miesięcy: pierwsze słowa — rozumienie wyprzedza mowę

W tym wieku często widać, że dziecko rozumie więcej, niż samo mówi. To naturalne rozumienie mowy zwykle rozwija się szybciej niż mówienie.

Dziecko w tym wieku często:

• rozumie około 50 słów,
• mówi zwykle 10–20 słów, często około 15.–18. miesiąca,
• pokazuje części ciała,
• wykonuje proste prośby.

Jak wspierać dziecko?

Najlepiej stawiać na krótkie, użyteczne słowa, które dziecko może wykorzystać w codziennych sytuacjach: „mama”, „tata”, „am”, „daj”, „nie”, „jeszcze”, „pa”.

Warto komentować to, co dziecko robi tu i teraz: „jedziesz”, „hop”, „bum”, „myjemy”, „daj misia”. Takie słowa najłatwiej łączą się dziecku z konkretnym działaniem.

Dobrym wsparciem są też krótkie książeczki obrazkowe. Nie trzeba czytać całego tekstu często wystarczy nazywanie obrazków, wskazywanie i wspólne komentowanie.

18–24 miesiące: łączenie słów i intensywny rozwój języka

Między 18. a 24. miesiącem rozwój mowy często staje się bardzo widoczny. Dziecko zaczyna aktywnie eksperymentować z językiem i komunikacją.

W tym okresie dziecko często:

• mówi około 50 słów,
• zaczyna łączyć dwa słowa, np. „mama chodź”, „tata am”,
• intensywnie rozwija gesty i naśladownictwo,
• rozumie proste pytania.

Jak wspierać dziecko?

Dobrze działa rozwijanie wypowiedzi dziecka o jeden krok. Gdy dziecko mówi „auto”, dorosły może odpowiedzieć: „auto jedzie”, „duże auto”, „auto brum”.

Warto też włączać proste zabawy tematyczne: karmienie misia, usypianie lalki, zabawę telefonem, gotowanie, sprzątanie czy wożenie zwierzątek autem.

Dobrze jest ograniczyć ciągłe zgadywanie potrzeb dziecka. Zamiast od razu podawać wszystko, można zachęcić dziecko do wskazania, gestu albo słowa: „Pokaż, czego chcesz”, „Chcesz jeszcze?”, „Powiedz: daj”.

2–3 lata: zdania, pytania, zaimki i zabawa w role

Między 2. a 3. rokiem życia dziecko coraz lepiej łączy słowa w zdania i zaczyna używać języka w bardziej złożony sposób.

W tym wieku dziecko zwykle:

• mówi 2–3-wyrazowe zdania,
• używa około 200–500 słów,
• zadaje pytania, np. „co to?”, „gdzie?”,
• używa zaimków „ja”, „moje”,
• naśladuje i odgrywa role w zabawie.

Jak wspierać dziecko?

Zamiast często testować dziecko pytaniami „co to jest?”, lepiej komentować i rozwijać sytuację: „O, koparka! Kopie piach. A ty co budujesz?”.

Warto rozszerzać zdania dziecka. Jeśli dziecko mówi „ja chcę”, można odpowiedzieć: „Ja chcę sok”, „Ja chcę jeszcze sok”. Dzięki temu dziecko słyszy poprawny, nieco dłuższy model wypowiedzi.

Pomocne są też krótkie rozmowy po spacerze, zabawie albo wizycie u bliskich. Nawet jeśli dziecko odpowiada pojedynczymi słowami, można wspólnie budować prostą opowieść: „Co widzieliśmy?”, „Kogo spotkaliśmy?”, „Co robił piesek?”.

Co jest ważniejsze niż sama liczba słów?

Rodzice często skupiają się głównie na tym, ile słów mówi dziecko. To ważne, ale nie jedyne kryterium rozwoju komunikacji.

Równie istotne są:

• kontakt wzrokowy,
• wspólna uwaga, czyli sytuacja, w której dziecko i dorosły patrzą na to samo,
• reakcja na imię,
• rozumienie prostych poleceń,
• gest wskazywania,
• gesty komunikacyjne,
• naśladownictwo,
• chęć kontaktu i wymiany z drugą osobą.

Dziecko może używać niewielu słów, ale dobrze porozumiewać się gestami, spojrzeniem i rozumieniem. Może być też odwrotnie dziecko powtarza dźwięki lub słowa, ale rzadko wchodzi w kontakt i nie używa ich do komunikacji. Dlatego na rozwój mowy warto patrzeć całościowo.

Kiedy warto skonsultować się z neurologopedą?

Konsultacja z neurologopedą jest szczególnie ważna wtedy, gdy rozwój dziecka ulega zahamowaniu albo pojawia się regres, czyli dziecko traci umiejętności, które wcześniej już miało.

Warto skonsultować się ze specjalistą, jeśli obserwujesz:

• regres umiejętności,
• brak kontaktu wzrokowego,
• brak reakcji na imię,
• brak gaworzenia do 7. miesiąca,
• brak gestu wskazywania do 12. miesiąca,
• brak słów do 18. miesiąca,
• brak łączenia słów po 2. roku życia.

Konsultacja nie musi oznaczać diagnozy problemu. Często jest po prostu sposobem na spokojne sprawdzenie, czy rozwój dziecka przebiega prawidłowo, oraz na uzyskanie praktycznych wskazówek do codziennego wspierania mowy i komunikacji.

Jak wygląda pierwsza wizyta u neurologopedy?

Podczas pierwszej wizyty neurologopeda patrzy na rozwój dziecka całościowo. Ważne są nie tylko wypowiadane słowa, ale również rozumienie, gesty, kontakt, zabawa, reakcje społeczne i emocjonalne oraz sposób komunikowania potrzeb.

W zależności od wieku dziecka i zgłaszanych trudności neurologopeda może zwrócić uwagę także na funkcje ważne dla rozwoju mowy, takie jak tor oddechowy, napięcie w obrębie buzi, sposób jedzenia i picia czy pracę narządów artykulacyjnych.

W razie potrzeby neurologopeda może zalecić współpracę z innymi specjalistami, takimi jak fizjoterapeuta, osteopata, psycholog dziecięcy czy lekarz specjalista. Dzięki temu dziecko może otrzymać wsparcie dopasowane do swoich potrzeb.

Kluczowe jest także wsparcie rodzica. Często nawet niewielkie zmiany w codziennych sytuacjach, zabawie, karmieniu, czytaniu książeczek i sposobie rozmowy z dzieckiem mogą realnie wspierać rozwój komunikacji.

Kliknij w grafikę, aby przejść do pełnego rozmiaru

Artykuł Rozwój mowy dziecka od urodzenia do 3. roku życia pochodzi z serwisu Neurologopeda Gniezno - Gabinet "Mówi Aga" Agnieszka Ciechanowska.

Aparat mowy składa się z trzech grup narządów:

• aparatu oddechowego,
• aparatu artykulacyjnego,
• aparatu fonacyjnego.

Każda z powyżej wymienionych grup ma wpływ na to, jak brzmimy, jaką mamy barwę głosu oraz na to, w jaki sposób inni mogą zrozumieć nasze wypowiedzi. Nasze płuca, przepona, oskrzela i tchawica pobudzają wydychanym powietrzem struny głosowe, aby w ten sposób ukształtowany dźwięk, czyli drgania cząsteczek powietrza trafił do jamy nosowej, gardłowej i ustnej, skąd głos wydobywa się na zewnątrz. To dzięki temu procesowi inni mogą nas usłyszeć.

Prawidłowy sposób tworzenia głosu warunkuje właściwa higiena. Polega ona między innymi na tworzeniu głosu o odpowiednim nastawieniu i natężeniu. Spełnienie tego warunku wymaga jednak dostatecznie cichego otoczenia, w którym przebywamy i pracujemy.

Głos w warunkach prawidłowych powinien być tworzony bez wysiłku, swobodnie z miękkim nastawieniem, to znaczy fałdy głosowe powinny zacząć zwierać się w chwili, gdy dociera do nich powietrze z płuc. Natomiast jeśli zwierają się zbyt wcześnie i za silnie to głos ma twarde nastawienie i robi wrażenie tworzonego z wysiłkiem. Gdy fałdy głosowe zwierają się zbyt późno i są osłabione, głos ma nastawienie chuchające, całkowicie przykryte szmerem.

Co jest przyczyną problemów z głosem?

Problemy z głosem pojawiają się w wyniku wirusowych lub bakteryjnych infekcji gardła i krtani oraz poprzez uleganie złym przyzwyczajeniom. Dotyczy to osób, które mówią zbyt głośno lub używają głosu w nieodpowiedni sposób. Kłopoty z prawidłową emisją głosu wywołuje:

• niewłaściwe nawilżenie powietrza,
• długotrwałe przeciążanie krtani,
• mówienie w hałaśliwym otoczeniu,
• nawyk głośnego mówienia,
• niewłaściwe posługiwanie się głosem,
• infekcje górnych dróg oddechowych (ból gardła, kaszel, chrypka),
• używki: palenie papierosów, nadużywanie alkoholu,
• niekorzystne cechy osobowości (czynniki psychosomatyczne), takie jak konfliktowość i nerwowość,
• długotrwały stres
• wykonywany zawód np. nauczyciele, wokaliści, aktorzy, telemarketerzy, sprzedawcy,
• choroby neurologiczne,
• starzenie się,
• zmęczenie/niewyspanie.

Jakie są choroby strun głosowych?

Wyróżniamy  cztery choroby strun głosowych: afonię, dysfonię, zapalenie krtani oraz guzki śpiewacze/głosowe. Najczęstszymi patologiami są chrypka – dysfonia oraz bezgłos – afonia.

1. Afonia, czyli bezgłos jest zaburzeniem, które może wynikać z przyczyn czynnościowych, są to problemy natury psychicznej lub organicznych wynikający zwykle z niedowładu mięśni krtani, które w następstwie oddziaływania czynników chorobotwórczych stają się zwiotczałe i osłabione. Wpływa to na pracę strun głosowych. W fazie wydechu nie dochodzi do ich napięcia, a pozostając w stałym oddaleniu od siebie, nie mogą wytworzyć dźwięku, nawet pomimo podejmowania licznych prób fonacyjnych.

Przyczyny bezgłosu / afonii:

Czynnościowe:

• nerwica,
• histeria,
• trauma,
• długotrwałe napięcie psychiczne,
• zaburzenia osobowości,
• silny stres,
•  depresja.

Organiczne

• zaburzenia neurologiczne
• mechaniczne urazy krtani,
• zapalenie krtani,
• rak krtani,
• choroby mięśni,
• wady wrodzone krtani.

2. Dysfonia to zmiany charakteru głosu. Może stać się on szorstki, niewyraźny, ochrypły, niższy, bezdźwięczny. Przy dłuższym mówieniu może wystąpić zanik głosu. Objawia się uczuciem suchości i drapania w gardle, potrzebą częstego pochrząkiwania i nawet bólem. Powoduje ją na gromadzenie śluzu na więzadłach głosowych. Dysfonia jest to częsty objaw towarzyszący chorobom takim jak zapalenie krtani/nagłośni czy zmian anatomicznych w okolicach krtani. Podczas chorób ogólnoustrojowych także mogą pojawić się zaniki głosu lub jego utrata. Są to choroby reumatyczne, dna moczanowa czy toczeniu rumieniowatym. Jeśli nasze struny głosowe zostaną narażone na drażniące czynniki w postaci dymu papierosowego, pyłów czy gazów, to również może wystąpić dysfonia.

3. Zapalenie krtani, jest to stan zapalny górnego odcinka dróg oddechowych odpowiedzialnego za wydawanie dźwięków. Przyczyną zapalenia krtani jest wysuszenie błony śluzowej np. poprzez picie zimnych napojów oraz wirusowa infekcja zapalna gardła, a jej objawy to nieżyt nosa, suchy kaszel, zapalenie spojówek, chrypka lub drapanie w gardle. Na zapalenie krtani narażone są osoby palące papierosy, alergicy, osoby, które nadwyrężają głos (mówią podniesionym głosem, krzyczą, śpiewają), również czynnikami ryzyka rozwoju zapalenia krtani są infekcję układu oddechowego, jak przeziębienie, zapalenie zatok, zapalenie oskrzeli.

4. Guzki śpiewacze/głosowe, znane także jako guzki krzykaczy, to małe, okrągłe twory, które rozwijają się na strunach głosowych. Wyróżniamy się dwa rodzaje guzków głosowych – miękkie i twarde. Miękkie pojawiają się w początkowej fazie rozwoju choroby i ustępują po ograniczeniu wysiłku głosowego, ale nieleczone zamieniają się w guzki twarde, które wymagają interwencji chirurgicznej. Przyczyną powstawania guzków śpiewaczych jest m.in. emisja zbyt wysokich dźwięków. Jednak głównym czynnikiem odpowiedzialnym za rozwój guzków głosowych jest nadmierne forsowanie głosu o dużym natężeniu, mowa i śpiew w nieodpowiednich warunkach środowiskowych. Guzki głosowe zwykle rozwijają się u osób, których głos jest narzędziem pracy, najczęściej u nauczycieli i śpiewaków, mogą wystąpić także u krzykliwych dzieci.

Czynnikami ryzyka powstania tego rodzaju zmian są ostre i przewlekłe stany zapalne krtani, zmiany alergiczne,  hormonalne i palenie papierosów.

Co zrobić, aby zachować swój głos w jak najlepszej kondycji?

Osoby pracujące głosem narażone są na wystąpienie problemów głosowych spowodowanych nadmiernymi napięciami mięśni wokół krtani i szyi. Mięśnie okolicy krtani są za bardzo napięte podczas mówienia, a głos nie może swobodnie wydostawać się na zewnątrz. Wtedy fałdy głosowe są przeciążone i może prowadzić to do ich mechanicznych urazów i powstawania zmian organicznych w krtani.

Oto kilka wskazówek jak dbać o swój głos:

• Nawadniaj organizm – pij około 2,5 litra wody dziennie.
• Popijaj wodę podczas mówienia.
• Dbaj o odpowiednią ilość snu:

-dziecko w wieku 3-5 lat powinno spać od 10 do 13 godzin,

-dziecko w wieku szkolnym od 9 do 11 godzin,

-osoba dorosła od 7 do 9 godzin.

• Odpręż się przed mówienie – zadbaj o rozluźnienie mięśni twarzy, szyi, ramion oraz tułowia.
• Oddychaj przez nos – pomoże to zwilżać powietrze, zanim dotrze ono do strun głosowych.
• Oszczędzaj głos podczas infekcji górnych dróg oddechowych.
• Unikaj krzyku.
• Dbaj o sprawność fizyczną i dobrą kondycję całego organizmu.
• Jedz zdrowo – polecam dietę bogatą w pełne ziarna, owoce i warzywa. Te pokarmy zawierają witaminy A, E i C. Pomagają zachować odpowiednio nawilżoną błonę śluzową gardła i krtani.
• Ogranicz spożywanie zimnych i gazowanych napojów.
• Staraj się nie pochrząkiwać i pokasływać.
• Po większym wysiłku głosowym zrób sobie przerwę.
• Unikaj mówienia i śpiewania na zimnym powietrzu.
• Dbaj o prawidłową artykulację – podczas mówienia wykonuj swobodne ruchy żuchwy.
• Unikaj używania głosu w hałaśliwych pomieszczeniach.
• Dbaj o prawidłowy mikroklimat pomieszczenia -utrzymuj odpowiednią wilgotność, temperaturę, unikaj zapylenia i przeciągów.
• Codziennie wykonuj poranną jogę twarzy.

Zachęcam do obejrzenia siódmego odcinka Mówi Aga z cyklu logopedyczne czwartki, w którym pokazuję jak wykonać poranną jogę twarzy:

Poranna Joga Twarzy – Siódmy Odcinek Mówi Aga na Facebook’u

Poranna Joga Twarzy – Siódmy Odcinek Mówi Aga na Youtube

Pamiętaj: Nasz głos potrzebuje aż 3 godziny, żeby się obudzić! 

Profilaktyka powinna mieć indywidualnych charakter, dostosowany do Waszych potrzeb. Jeżeli zauważycie objawy chorobowe głosu, skonsultujcie się z foniatrą, laryngologiem, audiologiem.

Pracą nad emisją głosu, nauką prawidłowego toru oddechowego, higieną głosu i terapią zajmują się logopedzi.

Bibliografia:

Kacprzak A., (2020). Głos jak dzwon. Trening głosu krok po kroku. Zimnodół: Wydawnictwo Vox Ana Anna Kacprzak.

Tarasiewicz B., (2020). Mówię i śpiewam świadomie. Podręcznik do nauki emisji głosu. Kraków: Wydawnictwo Universitas.

Walencik-Topiłko A., (2017). Głos jako narzędzie materiały do ćwiczeń emisji głosu dla osób pracujących głosem i nad głosem. Gdańsk: Grupa Wydawnicza Harmonia.

Zielińska H., (2012). Kształcenie głosu, wyd. IV. Lublin: Wydawnictwo Muzyczne Polihymnia.

Artykuł Jak dbać o głos? pochodzi z serwisu Neurologopeda Gniezno - Gabinet "Mówi Aga" Agnieszka Ciechanowska.

Świat, który nas otacza to świat dźwięków, są to:

• dźwięki mowy,
• dźwięki muzyczne,
• dźwięki z otoczenia, odgłosy wydawane przez ludzi i zwierzęta; dźwięki różnych urządzeń oraz odgłosy przyrody.

Aby człowiek mógł dobrze funkcjonować w otaczającym go świecie, potrzebuje m.in. sprawnego słuchu.

Prawidłowo rozwinięty słuch fizyczny jest podstawą kształtowania się słuchu muzycznego i fonemowego.

Słuch fizyczny, czyli zdolność słyszenia fal dźwiękowych o częstotliwości 16 – 50000 drgań na sek.

Słuch muzyczny pozwala na wyczucie rytmu, natężenia dźwięku, melodii i wysokości tonu.

Analizator słuchowy odpowiedzialny jest za percepcję (odbiór)  dźwięków, ale właściwe ich odbieranie jest możliwe, wtedy, gdy prawidłowo funkcjonuje narząd słuchu. Poprawnie rozwijający się narząd słuchu jest szczególnie ważny u dzieci, ponieważ wskazuje na prawidłowy rozwój mowy i głosu oraz przyswojenia i opanowania odpowiednich form językowych. Wpływa również na ogólny rozwój, nabywanie wiadomości, wymianę myśli i kontakty społeczne.

Zaburzenia słuchu fonemowego w zależności od stopnia nasilenia mogą utrudniać lub uniemożliwiać odbiór mowy już wykształconej.

Proces kształtowania słuchu fonemowego odbywa się w pięciu etapach:

W pierwszym etapie przedfonematycznym dziecko nie tworzy samodzielnie mowy, nie potrafi różnicować dźwięków. Wydawane przez dziecko dźwięki nie mają charakteru intencjonalnego.

Drugi etap to początek różnicowania fonemów, dziecko nie mówi w pełni poprawnie, nie odróżnia mowy prawidłowej od błędnej. Stopniowo uczy się różnicować fonemy do siebie najbardziej podobne.

Trzeci etap to różnicowanie fonemów, dziecko jest w stanie odróżnić od siebie wymowę poprawną i niepoprawną oraz poszczególne fonemy.

Wiek przedszkolny to czwarty etap, w którym dziecko prawidłowo różnicuje fonemy, ale mogą się zdarzać niewielkie błędy. Wymowa jest prawidłowa. Akceptowalne są nieliczne odstępstwa od normy.

Piąty etap to 6-7 rok życia dziecka, słuch fonemowy powinien być całkowicie ukształtowany.

Istotną rolę w kształtowaniu i rozwijaniu słuchu fonemowego odgrywa rozwijanie u dzieci świadomości fonologicznej, wykształcenie u dzieci umiejętności różnicowania pojęcia głoska-litera, wyjaśnienie, na czym polega zastępowanie dźwięków mowy literami i odwrotnie.  Nabywanie trwałych skojarzeń odbywa się poprzez systematyczne ćwiczenia, zwłaszcza u dzieci z ryzyka niepowodzeń.  Umiejętność dostrzegania różnicy pomiędzy głoską a literą kształtuje się u dzieci dopiero w młodszym wieku szkolnym.

Jak objawiają się problemy ze słuchem fonemowym?

Zaburzenia słuchu fonematycznego mogą stać się przyczyną wielu problemów związanych z rozwojem mowy oraz nauką czytania i pisania. Dzieci, u których diagnozuje się deficyt w zakresie percepcji słuchowej, możemy zaobserwować następujące błędy i właściwości:

• utrudnienia w odbiorze mowy,
• opóźnienie rozwoju mowy,
• wady wymowy,
• niewłaściwa realizacja głosek,
• dysleksja
• problemy z zapamiętywaniem i powtarzaniem poleceń, dłuższych ciągów wyrazowych i zdań,
• zaburzenia w kształtowaniu się mowy lub zaburzenia w mowie już ukształtowanej,
• trudności w czytaniu i pisaniu bądź w nauce tych czynności,
• opuszczanie wyrazów lub ich części w czytaniu,
• kłopot ze zrozumieniem złożonych poleceń werbalnych,
• ubogie słownictwo,
• trudności w tworzeniu zdań i wypowiedzi pisemnych oraz ustnych,
• problem z zapisywaniem wyrazów ze zmiękczeniami,
• trudności w analizie i syntezie sylab i głosek w wyrazie,
• kłopot z rozróżnianiem podobnych słów,
• problemy z kinestezją artykulacyjną, czyli odpowiednim ułożeniem narządów mowy do wypowiadania konkretnych głosek,
• trudności w nauce historii, przyrody i nauce języków obcych,
• słabsza pamięć słuchowa,
• trudności w uczeniu się pamięciowym piosenek, wierszy, tabliczki mnożenia,
• mogą występować również trudności ze zrozumieniem instrukcji nauczyciela.

Wyżej wymienione trudności należy skonsultować z logopedą, który zaleci m.in. ćwiczenia wspomagające rozwój słuchu fonemowego oraz ćwiczenia prawidłowego układania narządów mowy podczas wypowiedzi, które będą korygować braki dziecka w rozwoju mowy. Należy również wykonać profilaktyczne badania słuchu, aby mieć pewność, czy zaburzenia te, nie są wynikiem nieprawidłowości związanych ze słuchem fizycznym.

Jakie są przyczyny zaburzenia słuchu fonemowego?

Do tej pory nie ustalono etiologii zaburzenia słuchu fonemowego. Przyczyny są wielorakie. Podłożem zakłóceń słuchu fonematycznego mogą być nieprawidłowości związane z zaburzeniem ze strony układu nerwowego lub nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu słuchowego.

Jak ćwiczyć i wspomóc słuch fonemowy?

Słuch fonemowy można ćwiczyć i wypracować, dlatego istotne jest wczesne wykrycie nieprawidłowości. W przypadku występowania tego rodzaju trudności u dziecka bardzo ważna jest regularność oraz konsekwencja. Słuch fonemowy pełni na tyle znaczącą funkcję w życiu człowieka, że nie powinno się lekceważyć problemów z nim związanych. Zanim rozpoczniemy pracę nad  prawidłową wymowę dziecka oraz zapisem wyrazów, należy zacząć od ćwiczeń związanych z poszczególnymi głoskami i odróżnianiem ich od siebie. Istnieje wiele możliwości rozwijania słuchu fonematycznego w codziennych warunkach domowych:

• zabawy na zasadzie jest dźwięk, nie ma dźwięku? (np. radio gra, radio nie gra itd.)
• wskazywanie lokalizacji źródła dźwięku
• rozróżnianie dźwięków:

-gry instrumentach muzycznych

-nagranych odgłosów zwierząt, pojazdów itp. i zabawa w ich naśladowanie

-wydawanych przez samochody, zjawiska pogodowe, sprzęty gospodarstwa domowego

-przedmiotów po charakterystycznym dla nim dźwięku

-dźwięku głośnego, a dźwięku cichego

-dźwięku długiego, a dźwięku krótkiego

• łączenie ze sobą wyrazów rymujących się
• dzielenie wyrazów na sylaby i głoski
• segregowanie wyrazów pod względem ich długości
• pokazywanie obrazków, przedmiotów zaczynających się na określoną głoskę
• tworzenie wyrazów z podanych głosek
• różnicowanie głosek dźwięczna – bezdźwięczna
• różnicowanie głosek z trzech szeregów
• wskazywanie przez podniesienie ręki usłyszanej określonej sylaby spośród innych
• różnicowanie głosek opozycyjnych w wyrazach
• rysowanie obrazków na podstawie podanej instrukcji słownej
• zachęcanie do dłuższych wypowiedzi na tematy znane dziecku
• opisywanie własnymi słowami przedmioty
• odtwarzanie usłyszanych układów rytmów przez ich wyklaskiwanie, wystukiwanie
• nauka na pamięć wierszyków, piosenek, krótkich tekstów
• opowiadanie treści obrazka, słyszanych opowiadań

Istotna podczas pracy nad słuchem fonemowy jest bajkoterapia, dzięki której rozwijamy zasób słownictwa, wyobraźnię i ćwiczymy koncentrację uwagi.

Trening słuchowy może być świetną zabawą dla dzieci. Ważne, aby ćwiczenia były zmienne. Można ją przekształcić we wspólnie spędzony czas, rodzinną rozrywkę  czy konkurs.

Wczesna reakcja na nieprawidłowy rozwój słuchu fonemowego umożliwi dziecko łatwiej osiągnąć dojrzałość szkolną.

Bibliografia:

Cieszyńska-Rożek J., (2018). Neurobiologiczne podstawy rozwoju poznawczego. Słuch. Kraków: Centrum Metody Krakowskiej.

Grabias S., Panasiuk J., Woźniak T., (2015). Logopedia. Standardy postępowania logopedycznego. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Tońska-Szyfelbein A., (2019). Chodzą słuchy czyli ćwiczenia usprawniające percepcję słuchową dla uczniów klasy IV-VIII szkoły podstawowej. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia.

Artykuł Co to jest słuch fonemowy? pochodzi z serwisu Neurologopeda Gniezno - Gabinet "Mówi Aga" Agnieszka Ciechanowska.

„Muzyka to początek i koniec wszelkiej mowy.”

~ Wilhelm Richard Wagner.

Na ogólny rozwój człowieka ma wpływ wiele czynników, m.in. rozwój mowy, rozwój ruchowy, rozwój emocjonalny, rozwój społeczny, a także rozwój muzyczny. Słuchanie muzyki stanowi rodzaj odprężenia psychicznego i relaksacji. Oddziałuje na rozwój wyobraźni, jest środkiem kształcenia humanistycznego, a także uwrażliwia na wartości ludzkie.

Muzyka wspiera i pobudza nasze zmysły, a przez to rozwija nasze wrodzone talenty. Dzieci od najmłodszych lat powinny być wprowadzane w świat muzyki. Sposób, w jaki dziecko zostanie zachęcone do słuchania, śpiewania, grania na instrumentach czy jak zostaną rozbudzone zainteresowania muzyczne, może zdecydować o dalszym naszym rozwoju.

Jak muzyka oddziałuje na dziecko w łonie matki i wczesnym dzieciństwie?

Odpowiednia dobrana muzyka pozytywnie wpływa na dziecko już w łonie matki. Rozwój ucha środkowego trwa do 8. miesiąca życia płodowego. Wrażliwość słuchowa ujawnia się już w 20. tygodniu ciąży. Dziecko zaczyna odbierać dźwięki dobiegające spoza ciała matki. Głos rodziców jest najważniejszym i pierwszym instrumentem w życiu dziecka. Buduje więzi i wpływa na jego umuzykalnianie. Dziecko w łonie matki otoczone jest dźwięcznym światem, słyszy: bicie serca, odgłosy powietrza, trzewi, przepływ krwi oraz dźwięki przefiltrowane przez ciało matki.

Odpowiednia stymulacja zmysłu słuchu w prenatalnej i we wczesnym dzieciństwie wpływa na zdolności muzyczne i językowe. Dziecko, które ma dojrzały narząd słuchu, jest gotowe, by stać się muzykalnym człowiekiem.

Muzyka stymuluję rozwój mózgu oraz układu nerwowego, oddechowego i krwionośnego.

Jakie są pozytywne wymiary słuchania muzyki w dzieciństwie?

Muzyka słuchana w dzieciństwie wpływa na odbieranie bodźców dźwiękowych w ciągu całego życia. Częsty kontakt z muzyką kształtuje dziecko emocjonalnie i oddziałuje na jego chęć poznawania otaczającego je świata. Ponadto:

• buduje neuronalne drogi, które wypływają na naukę języków, rozwój pamięci i poczucie
  przestrzeni,
• poprawia koncentrację uwagi,
• pomaga w zapamiętywaniu,
• ułatwia naukę czytania i pisania,
• opóźnia objawy zmęczenia,
• poprawia koordynację ruchową i wzrokowo-ruchową,
• podwyższa motywację,
• harmonizuję napięcie mięśniowe,
• wpływają na rozwój mowy i wzbogacenie słownictwa,
• rozwijają inwencję twórczą,
• rozładowują emocje.

Jaką rolę odgrywają zajęcia umuzykalniające w rozwoju dziecka?

Zajęcia umuzykalniające możemy podzielić na m.in. zajęcia logorytmiczne, zabawy muzyczno-ruchowe, zabawy rytmiczne, zabawy z ruchem-pląsem, muzykowanie, zabawy ze śpiewem. Powyżej wymienione zajęcia prowadzone w grupie uspołeczniają, sprzyjają współdziałaniu, a także zapobiegają poczuciu samotności. Podczas zajęć dzieci uczą się rytmicznego i płynnego poruszania, wyczucia rytmu. Poprzez ruch kształtują poczucie przepływu, ciężaru, tempa i przestrzeni. Uczą się prawidłowego gospodarowania powietrzem, wydłużania fazy wydechowej i poszerzają pojemność płuc.

Melodia i rytm to podstawowe formy ekspresji muzycznej, stanowią one przedłużenie i rozwinięcie naturalnych form ekspresji człowieka, czyli mowy i ruchu. Prawidłowe śpiewanie piosenek ma pozytywny wpływ na układ nerwowy, wzmacnia więzadła głosowe, poprawia pracę narządów: serca i płuc oraz rozwija klatkę piersiową. Koncepcją zajęć umuzykalniający nie jest wychowanie dzieci do bycia profesjonalnymi muzykami, ale nauczenie ich rozumienia muzyki, tak jak języka, w którym są otaczane. Wspólny śpiew pomaga budować słownik muzyczny dziecka.

Czym różni się nauka muzyki od nauki mowy?

Uczenie się muzyki przebiega identycznie jak rozwój mowy, w mózgu zachodzą analogiczne procesy.

Muzyka:

• charakteryzuje się szerszą niż mowa skalą dynamiczną,
• zakresem wysokości dźwięku,
• bogatszą rytmiką,
• uporządkowaną strukturą.

Dziecko, aby zacząć mówić powinno słyszeć dużo słów i zdań. Tworzy własny słownik na podstawie tego co usłyszy. Około 6-8 miesiąca życia (okres melodii – głużenie), dziecko jest gotowe do tworzenia dźwięków. W następnych miesiącach życia dziecka w naturalny sposób przyswaja kod języka i rozpoczyna wypowiadanie rzeczywistych słów. Dziecko uczy się tworzyć na początku własne frazy i zdania, później czytać i pisać. Cały proces sekwencyjnego rozwoju- słuchania, mówienia, czytania i pisania zaczyna się w momencie narodzin i trwa do wczesnych lat szkolnych.

Podobnie przebiega proces nauki muzyki. Uczymy się śpiewać słuchając muzyki następnie, gdy potrafimy już śpiewać uczymy się czytać nut, a na końcu, gdy słyszymy, śpiewamy i czytamy nuty, możemy zacząć je zapisywać. Śpiewanie dziecku ma dobroczynny wpływ na wszystkie sfery jego rozwoju. Maluszkom, którym się śpiewa więcej gaworzą, szybciej uczą się mówić, mają lepszą koncentrację uwagi.

Śpiew jako połączenie muzyki z mową rozwija mózg.

Mowa jest przetwarzana przez prawa półkulę a muzyka przez lewą półkulę. Śpiewanie wymaga współpracy obydwu półkul. Podczas śpiewania stymulujemy rozwój połączeń między prawą a lewą półkulą.

Od narodzin do 3 roku życia dziecka jest najbardziej znaczącym okresem w rozwoju muzycznym. Do 1 roku życia dziecko odróżnia dźwięki muzyczne od niemuzycznych. Do 18 miesiąca życia równolegle rozwija się słuch muzyczny i rozwija mowa. W rozwoju muzycznym niezwykle ważne jest środowisko rodzinne. To, czy w domu słucha się muzyki, śpiewa piosenki czy gra na instrumentach.

Dzieci powinny mieć dostęp do edukacji muzycznej w przedszkolu, śpiewać dużo piosenek dziecięcych i uczestniczyć w zajęciach muzyczno-ruchowych/logorytmicznych. Zajęcia umuzykalniające stymulują rozwój dziecka w różnorodnych dziecinach i na wielu płaszczyznach, rozwijają słuch muzyczny, słuch fonemowy oraz rozwijają mowę.

Częsty kontakt z muzyką kształtuje dziecko emocjonalnie i wpływa na jego chęć poznawania otaczającego świata.

Bibliografia:

Cukierówna W., Wieman M. (1965). Zajęcia umuzykalniające w przedszkolu. Warszawa: PZWS.

Grabias S., Panasiuk J., Woźniak T., (2015). Logopedia. Standardy postępowania logopedycznego. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Kamińska B., Kotarska H., (2008). Średnia miara słuchu muzycznego. Warszawa: Wydawnictwo CEA

Królak M., (2008). Rozwój prenatalny a mowa dziecka. Przyjaciel, 3(10).

Zwolińska E., (1997). Rozwój wyobraźni muzycznej, a funkcje percepcyjno-motoryczne w młodszym wieku szkolnym. Bydgoszcz: Wydawnictwo WSP.

Artykuł Muzyka a mowa pochodzi z serwisu Neurologopeda Gniezno - Gabinet "Mówi Aga" Agnieszka Ciechanowska.