Etapy rozwoju, sposoby wspierania i kiedy warto skonsultować się z neurologopedą?

Rozwój mowy to nie tylko moment, w którym dziecko wypowiada pierwsze słowo. To cały proces, który zaczyna się dużo wcześniej: od kontaktu wzrokowego, uśmiechu społecznego, reakcji na głos i dźwięki, przez głużenie, gaworzenie i gesty, aż po pierwsze słowa, zdania i coraz bogatsze słownictwo.

U jednych dzieci kolejne etapy pojawiają się szybciej, u innych wolniej i często mieści się to w granicach naturalnego rozwoju. Najważniejsze jest nie samo tempo, ale to, czy umiejętności stopniowo się rozwijają, a dziecko komunikuje się z otoczeniem w sposób adekwatny do wieku.

Poniżej znajdziesz prosty przewodnik po rozwoju mowy dziecka od narodzin do 3. roku życia, przykłady codziennych aktywności wspierających komunikację oraz sygnały, które warto skonsultować z neurologopedą.

0–3 miesiące: fundament komunikacji — kontakt, głos, reakcje

W pierwszych tygodniach życia dziecko komunikuje się głównie płaczem, mimiką, ruchem ciała i reakcjami na otoczenie. To czas budowania pierwszego kontaktu z opiekunem.

W tym okresie zwykle pojawiają się:

• uśmiech społeczny, czyli świadomy uśmiech w kontakcie z drugą osobą, około 6.–8. tygodnia życia,
• głużenie, czyli pierwsze dźwięki gardłowe, np. „agu”, „grr”,
• reakcja na głos opiekuna,
• obracanie głowy w stronę dźwięku.

Jak wspierać dziecko?

Mów do dziecka spokojnie, blisko i naturalnie. Warto opowiadać, co właśnie się dzieje: „teraz zakładamy skarpetkę”, „myjemy rączkę”, „idziemy spać”.

Dobrze sprawdzają się też krótkie pauzy, jakbyśmy czekali na odpowiedź dziecka. To buduje rytm rozmowy i pokazuje, że komunikacja działa w dwie strony. Można także śpiewać proste piosenki, kołysanki i często nawiązywać kontakt twarzą w twarz.

4–5 miesięcy: emocje i dźwięki — śmiech, piski, wokalizacje

W tym czasie dziecko coraz częściej „bawi się głosem”. Zaczyna sprawdzać, jakie dźwięki może wydawać i jak reagują na nie bliskie osoby.

Często dziecko:

• śmieje się,
• wydaje piski,
• wokalizuje,
• zwraca uwagę na twarz osoby mówiącej,
• rozpoznaje głosy bliskich.

Jak wspierać dziecko?

Warto mówić wyraźnie, ale naturalnie. Dzieci bardzo lubią melodię mowy, dlatego dobrze sprawdza się zmiana intonacji, mimika, uśmiech i zabawy typu „a kuku”.

Można też prowadzić pierwsze „rozmowy na zmianę”: dorosły mówi, dziecko wydaje dźwięk, a dorosły odpowiada tak, jakby była to prawdziwa rozmowa.

5–9 miesięcy: gaworzenie i pierwsze intencje

W tym okresie zwykle pojawia się gaworzenie, czyli sylaby przypominające mowę. Dziecko może powtarzać dźwięki typu:

• „ma-ma”,
• „ta-ta”,
• „ba-ba”,
• „pa-pa”.

Na tym etapie dziecko coraz częściej utrzymuje kontakt wzrokowy, reaguje na imię, często około 7.–8. miesiąca, i może wyciągać ręce, prosząc o wzięcie na ręce albo kontakt.

Jak wspierać dziecko?

Warto nadawać znaczenie temu, co dziecko mówi. Gdy dziecko gaworzy „ba-ba”, można odpowiedzieć: „Tak, piłka! Ba-ba, piłka”. Dzięki temu dziecko uczy się, że dźwięki mogą coś znaczyć.

Dobrym wsparciem są zabawy w naśladowanie dźwięków: mlaskanie, cmokanie, „brum”, „muu”, „am”. Można też dawać dziecku proste wybory, np. „Chcesz misia czy piłkę?”, pokazując oba przedmioty i czekając na reakcję.

9–12 miesięcy: gest wskazywania i rozumienie

To bardzo ważny etap komunikacji „przed słowami”. Dziecko coraz sprawniej porozumiewa się z otoczeniem za pomocą spojrzenia, gestów, mimiki i prostych reakcji.

W tym czasie zwykle:

• pojawia się gest wskazywania palcem, najczęściej między 9. a 12. miesiącem,
• dziecko wykonuje gesty typu „pa-pa”, „daj”, „nie”,
• rozumie proste polecenia,
• naśladuje dźwięki i proste czynności.

Jak wspierać dziecko?

Bardzo ważne jest budowanie wspólnego pola uwagi. Gdy dziecko patrzy na przedmiot albo coś wskazuje, warto to nazwać i skomentować: „Tak, to kotek”, „O, jedzie auto”, „Widzisz pieska?”.

Można prosić o proste działania, takie jak „daj”, „weź”, „pokaż”, ale bez presji i najlepiej w zabawie. Dobrze sprawdzają się książeczki obrazkowe i pytania: „Gdzie jest nos?”, „Gdzie jest kotek?”, „Pokaż piłkę”.

12–18 miesięcy: pierwsze słowa — rozumienie wyprzedza mowę

W tym wieku często widać, że dziecko rozumie więcej, niż samo mówi. To naturalne rozumienie mowy zwykle rozwija się szybciej niż mówienie.

Dziecko w tym wieku często:

• rozumie około 50 słów,
• mówi zwykle 10–20 słów, często około 15.–18. miesiąca,
• pokazuje części ciała,
• wykonuje proste prośby.

Jak wspierać dziecko?

Najlepiej stawiać na krótkie, użyteczne słowa, które dziecko może wykorzystać w codziennych sytuacjach: „mama”, „tata”, „am”, „daj”, „nie”, „jeszcze”, „pa”.

Warto komentować to, co dziecko robi tu i teraz: „jedziesz”, „hop”, „bum”, „myjemy”, „daj misia”. Takie słowa najłatwiej łączą się dziecku z konkretnym działaniem.

Dobrym wsparciem są też krótkie książeczki obrazkowe. Nie trzeba czytać całego tekstu często wystarczy nazywanie obrazków, wskazywanie i wspólne komentowanie.

18–24 miesiące: łączenie słów i intensywny rozwój języka

Między 18. a 24. miesiącem rozwój mowy często staje się bardzo widoczny. Dziecko zaczyna aktywnie eksperymentować z językiem i komunikacją.

W tym okresie dziecko często:

• mówi około 50 słów,
• zaczyna łączyć dwa słowa, np. „mama chodź”, „tata am”,
• intensywnie rozwija gesty i naśladownictwo,
• rozumie proste pytania.

Jak wspierać dziecko?

Dobrze działa rozwijanie wypowiedzi dziecka o jeden krok. Gdy dziecko mówi „auto”, dorosły może odpowiedzieć: „auto jedzie”, „duże auto”, „auto brum”.

Warto też włączać proste zabawy tematyczne: karmienie misia, usypianie lalki, zabawę telefonem, gotowanie, sprzątanie czy wożenie zwierzątek autem.

Dobrze jest ograniczyć ciągłe zgadywanie potrzeb dziecka. Zamiast od razu podawać wszystko, można zachęcić dziecko do wskazania, gestu albo słowa: „Pokaż, czego chcesz”, „Chcesz jeszcze?”, „Powiedz: daj”.

2–3 lata: zdania, pytania, zaimki i zabawa w role

Między 2. a 3. rokiem życia dziecko coraz lepiej łączy słowa w zdania i zaczyna używać języka w bardziej złożony sposób.

W tym wieku dziecko zwykle:

• mówi 2–3-wyrazowe zdania,
• używa około 200–500 słów,
• zadaje pytania, np. „co to?”, „gdzie?”,
• używa zaimków „ja”, „moje”,
• naśladuje i odgrywa role w zabawie.

Jak wspierać dziecko?

Zamiast często testować dziecko pytaniami „co to jest?”, lepiej komentować i rozwijać sytuację: „O, koparka! Kopie piach. A ty co budujesz?”.

Warto rozszerzać zdania dziecka. Jeśli dziecko mówi „ja chcę”, można odpowiedzieć: „Ja chcę sok”, „Ja chcę jeszcze sok”. Dzięki temu dziecko słyszy poprawny, nieco dłuższy model wypowiedzi.

Pomocne są też krótkie rozmowy po spacerze, zabawie albo wizycie u bliskich. Nawet jeśli dziecko odpowiada pojedynczymi słowami, można wspólnie budować prostą opowieść: „Co widzieliśmy?”, „Kogo spotkaliśmy?”, „Co robił piesek?”.

Co jest ważniejsze niż sama liczba słów?

Rodzice często skupiają się głównie na tym, ile słów mówi dziecko. To ważne, ale nie jedyne kryterium rozwoju komunikacji.

Równie istotne są:

• kontakt wzrokowy,
• wspólna uwaga, czyli sytuacja, w której dziecko i dorosły patrzą na to samo,
• reakcja na imię,
• rozumienie prostych poleceń,
• gest wskazywania,
• gesty komunikacyjne,
• naśladownictwo,
• chęć kontaktu i wymiany z drugą osobą.

Dziecko może używać niewielu słów, ale dobrze porozumiewać się gestami, spojrzeniem i rozumieniem. Może być też odwrotnie dziecko powtarza dźwięki lub słowa, ale rzadko wchodzi w kontakt i nie używa ich do komunikacji. Dlatego na rozwój mowy warto patrzeć całościowo.

Kiedy warto skonsultować się z neurologopedą?

Konsultacja z neurologopedą jest szczególnie ważna wtedy, gdy rozwój dziecka ulega zahamowaniu albo pojawia się regres, czyli dziecko traci umiejętności, które wcześniej już miało.

Warto skonsultować się ze specjalistą, jeśli obserwujesz:

• regres umiejętności,
• brak kontaktu wzrokowego,
• brak reakcji na imię,
• brak gaworzenia do 7. miesiąca,
• brak gestu wskazywania do 12. miesiąca,
• brak słów do 18. miesiąca,
• brak łączenia słów po 2. roku życia.

Konsultacja nie musi oznaczać diagnozy problemu. Często jest po prostu sposobem na spokojne sprawdzenie, czy rozwój dziecka przebiega prawidłowo, oraz na uzyskanie praktycznych wskazówek do codziennego wspierania mowy i komunikacji.

Jak wygląda pierwsza wizyta u neurologopedy?

Podczas pierwszej wizyty neurologopeda patrzy na rozwój dziecka całościowo. Ważne są nie tylko wypowiadane słowa, ale również rozumienie, gesty, kontakt, zabawa, reakcje społeczne i emocjonalne oraz sposób komunikowania potrzeb.

W zależności od wieku dziecka i zgłaszanych trudności neurologopeda może zwrócić uwagę także na funkcje ważne dla rozwoju mowy, takie jak tor oddechowy, napięcie w obrębie buzi, sposób jedzenia i picia czy pracę narządów artykulacyjnych.

W razie potrzeby neurologopeda może zalecić współpracę z innymi specjalistami, takimi jak fizjoterapeuta, osteopata, psycholog dziecięcy czy lekarz specjalista. Dzięki temu dziecko może otrzymać wsparcie dopasowane do swoich potrzeb.

Kluczowe jest także wsparcie rodzica. Często nawet niewielkie zmiany w codziennych sytuacjach, zabawie, karmieniu, czytaniu książeczek i sposobie rozmowy z dzieckiem mogą realnie wspierać rozwój komunikacji.

Kliknij w grafikę, aby przejść do pełnego rozmiaru

Artykuł Rozwój mowy dziecka od urodzenia do 3. roku życia pochodzi z serwisu Neurologopeda Gniezno - Gabinet "Mówi Aga" Agnieszka Ciechanowska.

„Muzyka to początek i koniec wszelkiej mowy.”

~ Wilhelm Richard Wagner.

Na ogólny rozwój człowieka ma wpływ wiele czynników, m.in. rozwój mowy, rozwój ruchowy, rozwój emocjonalny, rozwój społeczny, a także rozwój muzyczny. Słuchanie muzyki stanowi rodzaj odprężenia psychicznego i relaksacji. Oddziałuje na rozwój wyobraźni, jest środkiem kształcenia humanistycznego, a także uwrażliwia na wartości ludzkie.

Muzyka wspiera i pobudza nasze zmysły, a przez to rozwija nasze wrodzone talenty. Dzieci od najmłodszych lat powinny być wprowadzane w świat muzyki. Sposób, w jaki dziecko zostanie zachęcone do słuchania, śpiewania, grania na instrumentach czy jak zostaną rozbudzone zainteresowania muzyczne, może zdecydować o dalszym naszym rozwoju.

Jak muzyka oddziałuje na dziecko w łonie matki i wczesnym dzieciństwie?

Odpowiednia dobrana muzyka pozytywnie wpływa na dziecko już w łonie matki. Rozwój ucha środkowego trwa do 8. miesiąca życia płodowego. Wrażliwość słuchowa ujawnia się już w 20. tygodniu ciąży. Dziecko zaczyna odbierać dźwięki dobiegające spoza ciała matki. Głos rodziców jest najważniejszym i pierwszym instrumentem w życiu dziecka. Buduje więzi i wpływa na jego umuzykalnianie. Dziecko w łonie matki otoczone jest dźwięcznym światem, słyszy: bicie serca, odgłosy powietrza, trzewi, przepływ krwi oraz dźwięki przefiltrowane przez ciało matki.

Odpowiednia stymulacja zmysłu słuchu w prenatalnej i we wczesnym dzieciństwie wpływa na zdolności muzyczne i językowe. Dziecko, które ma dojrzały narząd słuchu, jest gotowe, by stać się muzykalnym człowiekiem.

Muzyka stymuluję rozwój mózgu oraz układu nerwowego, oddechowego i krwionośnego.

Jakie są pozytywne wymiary słuchania muzyki w dzieciństwie?

Muzyka słuchana w dzieciństwie wpływa na odbieranie bodźców dźwiękowych w ciągu całego życia. Częsty kontakt z muzyką kształtuje dziecko emocjonalnie i oddziałuje na jego chęć poznawania otaczającego je świata. Ponadto:

• buduje neuronalne drogi, które wypływają na naukę języków, rozwój pamięci i poczucie
  przestrzeni,
• poprawia koncentrację uwagi,
• pomaga w zapamiętywaniu,
• ułatwia naukę czytania i pisania,
• opóźnia objawy zmęczenia,
• poprawia koordynację ruchową i wzrokowo-ruchową,
• podwyższa motywację,
• harmonizuję napięcie mięśniowe,
• wpływają na rozwój mowy i wzbogacenie słownictwa,
• rozwijają inwencję twórczą,
• rozładowują emocje.

Jaką rolę odgrywają zajęcia umuzykalniające w rozwoju dziecka?

Zajęcia umuzykalniające możemy podzielić na m.in. zajęcia logorytmiczne, zabawy muzyczno-ruchowe, zabawy rytmiczne, zabawy z ruchem-pląsem, muzykowanie, zabawy ze śpiewem. Powyżej wymienione zajęcia prowadzone w grupie uspołeczniają, sprzyjają współdziałaniu, a także zapobiegają poczuciu samotności. Podczas zajęć dzieci uczą się rytmicznego i płynnego poruszania, wyczucia rytmu. Poprzez ruch kształtują poczucie przepływu, ciężaru, tempa i przestrzeni. Uczą się prawidłowego gospodarowania powietrzem, wydłużania fazy wydechowej i poszerzają pojemność płuc.

Melodia i rytm to podstawowe formy ekspresji muzycznej, stanowią one przedłużenie i rozwinięcie naturalnych form ekspresji człowieka, czyli mowy i ruchu. Prawidłowe śpiewanie piosenek ma pozytywny wpływ na układ nerwowy, wzmacnia więzadła głosowe, poprawia pracę narządów: serca i płuc oraz rozwija klatkę piersiową. Koncepcją zajęć umuzykalniający nie jest wychowanie dzieci do bycia profesjonalnymi muzykami, ale nauczenie ich rozumienia muzyki, tak jak języka, w którym są otaczane. Wspólny śpiew pomaga budować słownik muzyczny dziecka.

Czym różni się nauka muzyki od nauki mowy?

Uczenie się muzyki przebiega identycznie jak rozwój mowy, w mózgu zachodzą analogiczne procesy.

Muzyka:

• charakteryzuje się szerszą niż mowa skalą dynamiczną,
• zakresem wysokości dźwięku,
• bogatszą rytmiką,
• uporządkowaną strukturą.

Dziecko, aby zacząć mówić powinno słyszeć dużo słów i zdań. Tworzy własny słownik na podstawie tego co usłyszy. Około 6-8 miesiąca życia (okres melodii – głużenie), dziecko jest gotowe do tworzenia dźwięków. W następnych miesiącach życia dziecka w naturalny sposób przyswaja kod języka i rozpoczyna wypowiadanie rzeczywistych słów. Dziecko uczy się tworzyć na początku własne frazy i zdania, później czytać i pisać. Cały proces sekwencyjnego rozwoju- słuchania, mówienia, czytania i pisania zaczyna się w momencie narodzin i trwa do wczesnych lat szkolnych.

Podobnie przebiega proces nauki muzyki. Uczymy się śpiewać słuchając muzyki następnie, gdy potrafimy już śpiewać uczymy się czytać nut, a na końcu, gdy słyszymy, śpiewamy i czytamy nuty, możemy zacząć je zapisywać. Śpiewanie dziecku ma dobroczynny wpływ na wszystkie sfery jego rozwoju. Maluszkom, którym się śpiewa więcej gaworzą, szybciej uczą się mówić, mają lepszą koncentrację uwagi.

Śpiew jako połączenie muzyki z mową rozwija mózg.

Mowa jest przetwarzana przez prawa półkulę a muzyka przez lewą półkulę. Śpiewanie wymaga współpracy obydwu półkul. Podczas śpiewania stymulujemy rozwój połączeń między prawą a lewą półkulą.

Od narodzin do 3 roku życia dziecka jest najbardziej znaczącym okresem w rozwoju muzycznym. Do 1 roku życia dziecko odróżnia dźwięki muzyczne od niemuzycznych. Do 18 miesiąca życia równolegle rozwija się słuch muzyczny i rozwija mowa. W rozwoju muzycznym niezwykle ważne jest środowisko rodzinne. To, czy w domu słucha się muzyki, śpiewa piosenki czy gra na instrumentach.

Dzieci powinny mieć dostęp do edukacji muzycznej w przedszkolu, śpiewać dużo piosenek dziecięcych i uczestniczyć w zajęciach muzyczno-ruchowych/logorytmicznych. Zajęcia umuzykalniające stymulują rozwój dziecka w różnorodnych dziecinach i na wielu płaszczyznach, rozwijają słuch muzyczny, słuch fonemowy oraz rozwijają mowę.

Częsty kontakt z muzyką kształtuje dziecko emocjonalnie i wpływa na jego chęć poznawania otaczającego świata.

Bibliografia:

Cukierówna W., Wieman M. (1965). Zajęcia umuzykalniające w przedszkolu. Warszawa: PZWS.

Grabias S., Panasiuk J., Woźniak T., (2015). Logopedia. Standardy postępowania logopedycznego. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Kamińska B., Kotarska H., (2008). Średnia miara słuchu muzycznego. Warszawa: Wydawnictwo CEA

Królak M., (2008). Rozwój prenatalny a mowa dziecka. Przyjaciel, 3(10).

Zwolińska E., (1997). Rozwój wyobraźni muzycznej, a funkcje percepcyjno-motoryczne w młodszym wieku szkolnym. Bydgoszcz: Wydawnictwo WSP.

Artykuł Muzyka a mowa pochodzi z serwisu Neurologopeda Gniezno - Gabinet "Mówi Aga" Agnieszka Ciechanowska.