Świat, który nas otacza to świat dźwięków, są to:

• dźwięki mowy,
• dźwięki muzyczne,
• dźwięki z otoczenia, odgłosy wydawane przez ludzi i zwierzęta; dźwięki różnych urządzeń oraz odgłosy przyrody.

Aby człowiek mógł dobrze funkcjonować w otaczającym go świecie, potrzebuje m.in. sprawnego słuchu.

Prawidłowo rozwinięty słuch fizyczny jest podstawą kształtowania się słuchu muzycznego i fonemowego.

Słuch fizyczny, czyli zdolność słyszenia fal dźwiękowych o częstotliwości 16 – 50000 drgań na sek.

Słuch muzyczny pozwala na wyczucie rytmu, natężenia dźwięku, melodii i wysokości tonu.

Analizator słuchowy odpowiedzialny jest za percepcję (odbiór)  dźwięków, ale właściwe ich odbieranie jest możliwe, wtedy, gdy prawidłowo funkcjonuje narząd słuchu. Poprawnie rozwijający się narząd słuchu jest szczególnie ważny u dzieci, ponieważ wskazuje na prawidłowy rozwój mowy i głosu oraz przyswojenia i opanowania odpowiednich form językowych. Wpływa również na ogólny rozwój, nabywanie wiadomości, wymianę myśli i kontakty społeczne.

Zaburzenia słuchu fonemowego w zależności od stopnia nasilenia mogą utrudniać lub uniemożliwiać odbiór mowy już wykształconej.

Proces kształtowania słuchu fonemowego odbywa się w pięciu etapach:

W pierwszym etapie przedfonematycznym dziecko nie tworzy samodzielnie mowy, nie potrafi różnicować dźwięków. Wydawane przez dziecko dźwięki nie mają charakteru intencjonalnego.

Drugi etap to początek różnicowania fonemów, dziecko nie mówi w pełni poprawnie, nie odróżnia mowy prawidłowej od błędnej. Stopniowo uczy się różnicować fonemy do siebie najbardziej podobne.

Trzeci etap to różnicowanie fonemów, dziecko jest w stanie odróżnić od siebie wymowę poprawną i niepoprawną oraz poszczególne fonemy.

Wiek przedszkolny to czwarty etap, w którym dziecko prawidłowo różnicuje fonemy, ale mogą się zdarzać niewielkie błędy. Wymowa jest prawidłowa. Akceptowalne są nieliczne odstępstwa od normy.

Piąty etap to 6-7 rok życia dziecka, słuch fonemowy powinien być całkowicie ukształtowany.

Istotną rolę w kształtowaniu i rozwijaniu słuchu fonemowego odgrywa rozwijanie u dzieci świadomości fonologicznej, wykształcenie u dzieci umiejętności różnicowania pojęcia głoska-litera, wyjaśnienie, na czym polega zastępowanie dźwięków mowy literami i odwrotnie.  Nabywanie trwałych skojarzeń odbywa się poprzez systematyczne ćwiczenia, zwłaszcza u dzieci z ryzyka niepowodzeń.  Umiejętność dostrzegania różnicy pomiędzy głoską a literą kształtuje się u dzieci dopiero w młodszym wieku szkolnym.

Jak objawiają się problemy ze słuchem fonemowym?

Zaburzenia słuchu fonematycznego mogą stać się przyczyną wielu problemów związanych z rozwojem mowy oraz nauką czytania i pisania. Dzieci, u których diagnozuje się deficyt w zakresie percepcji słuchowej, możemy zaobserwować następujące błędy i właściwości:

• utrudnienia w odbiorze mowy,
• opóźnienie rozwoju mowy,
• wady wymowy,
• niewłaściwa realizacja głosek,
• dysleksja
• problemy z zapamiętywaniem i powtarzaniem poleceń, dłuższych ciągów wyrazowych i zdań,
• zaburzenia w kształtowaniu się mowy lub zaburzenia w mowie już ukształtowanej,
• trudności w czytaniu i pisaniu bądź w nauce tych czynności,
• opuszczanie wyrazów lub ich części w czytaniu,
• kłopot ze zrozumieniem złożonych poleceń werbalnych,
• ubogie słownictwo,
• trudności w tworzeniu zdań i wypowiedzi pisemnych oraz ustnych,
• problem z zapisywaniem wyrazów ze zmiękczeniami,
• trudności w analizie i syntezie sylab i głosek w wyrazie,
• kłopot z rozróżnianiem podobnych słów,
• problemy z kinestezją artykulacyjną, czyli odpowiednim ułożeniem narządów mowy do wypowiadania konkretnych głosek,
• trudności w nauce historii, przyrody i nauce języków obcych,
• słabsza pamięć słuchowa,
• trudności w uczeniu się pamięciowym piosenek, wierszy, tabliczki mnożenia,
• mogą występować również trudności ze zrozumieniem instrukcji nauczyciela.

Wyżej wymienione trudności należy skonsultować z logopedą, który zaleci m.in. ćwiczenia wspomagające rozwój słuchu fonemowego oraz ćwiczenia prawidłowego układania narządów mowy podczas wypowiedzi, które będą korygować braki dziecka w rozwoju mowy. Należy również wykonać profilaktyczne badania słuchu, aby mieć pewność, czy zaburzenia te, nie są wynikiem nieprawidłowości związanych ze słuchem fizycznym.

Jakie są przyczyny zaburzenia słuchu fonemowego?

Do tej pory nie ustalono etiologii zaburzenia słuchu fonemowego. Przyczyny są wielorakie. Podłożem zakłóceń słuchu fonematycznego mogą być nieprawidłowości związane z zaburzeniem ze strony układu nerwowego lub nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu słuchowego.

Jak ćwiczyć i wspomóc słuch fonemowy?

Słuch fonemowy można ćwiczyć i wypracować, dlatego istotne jest wczesne wykrycie nieprawidłowości. W przypadku występowania tego rodzaju trudności u dziecka bardzo ważna jest regularność oraz konsekwencja. Słuch fonemowy pełni na tyle znaczącą funkcję w życiu człowieka, że nie powinno się lekceważyć problemów z nim związanych. Zanim rozpoczniemy pracę nad  prawidłową wymowę dziecka oraz zapisem wyrazów, należy zacząć od ćwiczeń związanych z poszczególnymi głoskami i odróżnianiem ich od siebie. Istnieje wiele możliwości rozwijania słuchu fonematycznego w codziennych warunkach domowych:

• zabawy na zasadzie jest dźwięk, nie ma dźwięku? (np. radio gra, radio nie gra itd.)
• wskazywanie lokalizacji źródła dźwięku
• rozróżnianie dźwięków:

-gry instrumentach muzycznych

-nagranych odgłosów zwierząt, pojazdów itp. i zabawa w ich naśladowanie

-wydawanych przez samochody, zjawiska pogodowe, sprzęty gospodarstwa domowego

-przedmiotów po charakterystycznym dla nim dźwięku

-dźwięku głośnego, a dźwięku cichego

-dźwięku długiego, a dźwięku krótkiego

• łączenie ze sobą wyrazów rymujących się
• dzielenie wyrazów na sylaby i głoski
• segregowanie wyrazów pod względem ich długości
• pokazywanie obrazków, przedmiotów zaczynających się na określoną głoskę
• tworzenie wyrazów z podanych głosek
• różnicowanie głosek dźwięczna – bezdźwięczna
• różnicowanie głosek z trzech szeregów
• wskazywanie przez podniesienie ręki usłyszanej określonej sylaby spośród innych
• różnicowanie głosek opozycyjnych w wyrazach
• rysowanie obrazków na podstawie podanej instrukcji słownej
• zachęcanie do dłuższych wypowiedzi na tematy znane dziecku
• opisywanie własnymi słowami przedmioty
• odtwarzanie usłyszanych układów rytmów przez ich wyklaskiwanie, wystukiwanie
• nauka na pamięć wierszyków, piosenek, krótkich tekstów
• opowiadanie treści obrazka, słyszanych opowiadań

Istotna podczas pracy nad słuchem fonemowy jest bajkoterapia, dzięki której rozwijamy zasób słownictwa, wyobraźnię i ćwiczymy koncentrację uwagi.

Trening słuchowy może być świetną zabawą dla dzieci. Ważne, aby ćwiczenia były zmienne. Można ją przekształcić we wspólnie spędzony czas, rodzinną rozrywkę  czy konkurs.

Wczesna reakcja na nieprawidłowy rozwój słuchu fonemowego umożliwi dziecko łatwiej osiągnąć dojrzałość szkolną.

Bibliografia:

Cieszyńska-Rożek J., (2018). Neurobiologiczne podstawy rozwoju poznawczego. Słuch. Kraków: Centrum Metody Krakowskiej.

Grabias S., Panasiuk J., Woźniak T., (2015). Logopedia. Standardy postępowania logopedycznego. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Tońska-Szyfelbein A., (2019). Chodzą słuchy czyli ćwiczenia usprawniające percepcję słuchową dla uczniów klasy IV-VIII szkoły podstawowej. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia.

Artykuł Co to jest słuch fonemowy? pochodzi z serwisu Neurologopeda Gniezno - Gabinet "Mówi Aga" Agnieszka Ciechanowska.

„Muzyka to początek i koniec wszelkiej mowy.”

~ Wilhelm Richard Wagner.

Na ogólny rozwój człowieka ma wpływ wiele czynników, m.in. rozwój mowy, rozwój ruchowy, rozwój emocjonalny, rozwój społeczny, a także rozwój muzyczny. Słuchanie muzyki stanowi rodzaj odprężenia psychicznego i relaksacji. Oddziałuje na rozwój wyobraźni, jest środkiem kształcenia humanistycznego, a także uwrażliwia na wartości ludzkie.

Muzyka wspiera i pobudza nasze zmysły, a przez to rozwija nasze wrodzone talenty. Dzieci od najmłodszych lat powinny być wprowadzane w świat muzyki. Sposób, w jaki dziecko zostanie zachęcone do słuchania, śpiewania, grania na instrumentach czy jak zostaną rozbudzone zainteresowania muzyczne, może zdecydować o dalszym naszym rozwoju.

Jak muzyka oddziałuje na dziecko w łonie matki i wczesnym dzieciństwie?

Odpowiednia dobrana muzyka pozytywnie wpływa na dziecko już w łonie matki. Rozwój ucha środkowego trwa do 8. miesiąca życia płodowego. Wrażliwość słuchowa ujawnia się już w 20. tygodniu ciąży. Dziecko zaczyna odbierać dźwięki dobiegające spoza ciała matki. Głos rodziców jest najważniejszym i pierwszym instrumentem w życiu dziecka. Buduje więzi i wpływa na jego umuzykalnianie. Dziecko w łonie matki otoczone jest dźwięcznym światem, słyszy: bicie serca, odgłosy powietrza, trzewi, przepływ krwi oraz dźwięki przefiltrowane przez ciało matki.

Odpowiednia stymulacja zmysłu słuchu w prenatalnej i we wczesnym dzieciństwie wpływa na zdolności muzyczne i językowe. Dziecko, które ma dojrzały narząd słuchu, jest gotowe, by stać się muzykalnym człowiekiem.

Muzyka stymuluję rozwój mózgu oraz układu nerwowego, oddechowego i krwionośnego.

Jakie są pozytywne wymiary słuchania muzyki w dzieciństwie?

Muzyka słuchana w dzieciństwie wpływa na odbieranie bodźców dźwiękowych w ciągu całego życia. Częsty kontakt z muzyką kształtuje dziecko emocjonalnie i oddziałuje na jego chęć poznawania otaczającego je świata. Ponadto:

• buduje neuronalne drogi, które wypływają na naukę języków, rozwój pamięci i poczucie
  przestrzeni,
• poprawia koncentrację uwagi,
• pomaga w zapamiętywaniu,
• ułatwia naukę czytania i pisania,
• opóźnia objawy zmęczenia,
• poprawia koordynację ruchową i wzrokowo-ruchową,
• podwyższa motywację,
• harmonizuję napięcie mięśniowe,
• wpływają na rozwój mowy i wzbogacenie słownictwa,
• rozwijają inwencję twórczą,
• rozładowują emocje.

Jaką rolę odgrywają zajęcia umuzykalniające w rozwoju dziecka?

Zajęcia umuzykalniające możemy podzielić na m.in. zajęcia logorytmiczne, zabawy muzyczno-ruchowe, zabawy rytmiczne, zabawy z ruchem-pląsem, muzykowanie, zabawy ze śpiewem. Powyżej wymienione zajęcia prowadzone w grupie uspołeczniają, sprzyjają współdziałaniu, a także zapobiegają poczuciu samotności. Podczas zajęć dzieci uczą się rytmicznego i płynnego poruszania, wyczucia rytmu. Poprzez ruch kształtują poczucie przepływu, ciężaru, tempa i przestrzeni. Uczą się prawidłowego gospodarowania powietrzem, wydłużania fazy wydechowej i poszerzają pojemność płuc.

Melodia i rytm to podstawowe formy ekspresji muzycznej, stanowią one przedłużenie i rozwinięcie naturalnych form ekspresji człowieka, czyli mowy i ruchu. Prawidłowe śpiewanie piosenek ma pozytywny wpływ na układ nerwowy, wzmacnia więzadła głosowe, poprawia pracę narządów: serca i płuc oraz rozwija klatkę piersiową. Koncepcją zajęć umuzykalniający nie jest wychowanie dzieci do bycia profesjonalnymi muzykami, ale nauczenie ich rozumienia muzyki, tak jak języka, w którym są otaczane. Wspólny śpiew pomaga budować słownik muzyczny dziecka.

Czym różni się nauka muzyki od nauki mowy?

Uczenie się muzyki przebiega identycznie jak rozwój mowy, w mózgu zachodzą analogiczne procesy.

Muzyka:

• charakteryzuje się szerszą niż mowa skalą dynamiczną,
• zakresem wysokości dźwięku,
• bogatszą rytmiką,
• uporządkowaną strukturą.

Dziecko, aby zacząć mówić powinno słyszeć dużo słów i zdań. Tworzy własny słownik na podstawie tego co usłyszy. Około 6-8 miesiąca życia (okres melodii – głużenie), dziecko jest gotowe do tworzenia dźwięków. W następnych miesiącach życia dziecka w naturalny sposób przyswaja kod języka i rozpoczyna wypowiadanie rzeczywistych słów. Dziecko uczy się tworzyć na początku własne frazy i zdania, później czytać i pisać. Cały proces sekwencyjnego rozwoju- słuchania, mówienia, czytania i pisania zaczyna się w momencie narodzin i trwa do wczesnych lat szkolnych.

Podobnie przebiega proces nauki muzyki. Uczymy się śpiewać słuchając muzyki następnie, gdy potrafimy już śpiewać uczymy się czytać nut, a na końcu, gdy słyszymy, śpiewamy i czytamy nuty, możemy zacząć je zapisywać. Śpiewanie dziecku ma dobroczynny wpływ na wszystkie sfery jego rozwoju. Maluszkom, którym się śpiewa więcej gaworzą, szybciej uczą się mówić, mają lepszą koncentrację uwagi.

Śpiew jako połączenie muzyki z mową rozwija mózg.

Mowa jest przetwarzana przez prawa półkulę a muzyka przez lewą półkulę. Śpiewanie wymaga współpracy obydwu półkul. Podczas śpiewania stymulujemy rozwój połączeń między prawą a lewą półkulą.

Od narodzin do 3 roku życia dziecka jest najbardziej znaczącym okresem w rozwoju muzycznym. Do 1 roku życia dziecko odróżnia dźwięki muzyczne od niemuzycznych. Do 18 miesiąca życia równolegle rozwija się słuch muzyczny i rozwija mowa. W rozwoju muzycznym niezwykle ważne jest środowisko rodzinne. To, czy w domu słucha się muzyki, śpiewa piosenki czy gra na instrumentach.

Dzieci powinny mieć dostęp do edukacji muzycznej w przedszkolu, śpiewać dużo piosenek dziecięcych i uczestniczyć w zajęciach muzyczno-ruchowych/logorytmicznych. Zajęcia umuzykalniające stymulują rozwój dziecka w różnorodnych dziecinach i na wielu płaszczyznach, rozwijają słuch muzyczny, słuch fonemowy oraz rozwijają mowę.

Częsty kontakt z muzyką kształtuje dziecko emocjonalnie i wpływa na jego chęć poznawania otaczającego świata.

Bibliografia:

Cukierówna W., Wieman M. (1965). Zajęcia umuzykalniające w przedszkolu. Warszawa: PZWS.

Grabias S., Panasiuk J., Woźniak T., (2015). Logopedia. Standardy postępowania logopedycznego. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Kamińska B., Kotarska H., (2008). Średnia miara słuchu muzycznego. Warszawa: Wydawnictwo CEA

Królak M., (2008). Rozwój prenatalny a mowa dziecka. Przyjaciel, 3(10).

Zwolińska E., (1997). Rozwój wyobraźni muzycznej, a funkcje percepcyjno-motoryczne w młodszym wieku szkolnym. Bydgoszcz: Wydawnictwo WSP.

Artykuł Muzyka a mowa pochodzi z serwisu Neurologopeda Gniezno - Gabinet "Mówi Aga" Agnieszka Ciechanowska.