Etapy rozwoju, sposoby wspierania i kiedy warto skonsultować się z neurologopedą?

Rozwój mowy to nie tylko moment, w którym dziecko wypowiada pierwsze słowo. To cały proces, który zaczyna się dużo wcześniej: od kontaktu wzrokowego, uśmiechu społecznego, reakcji na głos i dźwięki, przez głużenie, gaworzenie i gesty, aż po pierwsze słowa, zdania i coraz bogatsze słownictwo.

U jednych dzieci kolejne etapy pojawiają się szybciej, u innych wolniej i często mieści się to w granicach naturalnego rozwoju. Najważniejsze jest nie samo tempo, ale to, czy umiejętności stopniowo się rozwijają, a dziecko komunikuje się z otoczeniem w sposób adekwatny do wieku.

Poniżej znajdziesz prosty przewodnik po rozwoju mowy dziecka od narodzin do 3. roku życia, przykłady codziennych aktywności wspierających komunikację oraz sygnały, które warto skonsultować z neurologopedą.

0–3 miesiące: fundament komunikacji — kontakt, głos, reakcje

W pierwszych tygodniach życia dziecko komunikuje się głównie płaczem, mimiką, ruchem ciała i reakcjami na otoczenie. To czas budowania pierwszego kontaktu z opiekunem.

W tym okresie zwykle pojawiają się:

• uśmiech społeczny, czyli świadomy uśmiech w kontakcie z drugą osobą, około 6.–8. tygodnia życia,
• głużenie, czyli pierwsze dźwięki gardłowe, np. „agu”, „grr”,
• reakcja na głos opiekuna,
• obracanie głowy w stronę dźwięku.

Jak wspierać dziecko?

Mów do dziecka spokojnie, blisko i naturalnie. Warto opowiadać, co właśnie się dzieje: „teraz zakładamy skarpetkę”, „myjemy rączkę”, „idziemy spać”.

Dobrze sprawdzają się też krótkie pauzy, jakbyśmy czekali na odpowiedź dziecka. To buduje rytm rozmowy i pokazuje, że komunikacja działa w dwie strony. Można także śpiewać proste piosenki, kołysanki i często nawiązywać kontakt twarzą w twarz.

4–5 miesięcy: emocje i dźwięki — śmiech, piski, wokalizacje

W tym czasie dziecko coraz częściej „bawi się głosem”. Zaczyna sprawdzać, jakie dźwięki może wydawać i jak reagują na nie bliskie osoby.

Często dziecko:

• śmieje się,
• wydaje piski,
• wokalizuje,
• zwraca uwagę na twarz osoby mówiącej,
• rozpoznaje głosy bliskich.

Jak wspierać dziecko?

Warto mówić wyraźnie, ale naturalnie. Dzieci bardzo lubią melodię mowy, dlatego dobrze sprawdza się zmiana intonacji, mimika, uśmiech i zabawy typu „a kuku”.

Można też prowadzić pierwsze „rozmowy na zmianę”: dorosły mówi, dziecko wydaje dźwięk, a dorosły odpowiada tak, jakby była to prawdziwa rozmowa.

5–9 miesięcy: gaworzenie i pierwsze intencje

W tym okresie zwykle pojawia się gaworzenie, czyli sylaby przypominające mowę. Dziecko może powtarzać dźwięki typu:

• „ma-ma”,
• „ta-ta”,
• „ba-ba”,
• „pa-pa”.

Na tym etapie dziecko coraz częściej utrzymuje kontakt wzrokowy, reaguje na imię, często około 7.–8. miesiąca, i może wyciągać ręce, prosząc o wzięcie na ręce albo kontakt.

Jak wspierać dziecko?

Warto nadawać znaczenie temu, co dziecko mówi. Gdy dziecko gaworzy „ba-ba”, można odpowiedzieć: „Tak, piłka! Ba-ba, piłka”. Dzięki temu dziecko uczy się, że dźwięki mogą coś znaczyć.

Dobrym wsparciem są zabawy w naśladowanie dźwięków: mlaskanie, cmokanie, „brum”, „muu”, „am”. Można też dawać dziecku proste wybory, np. „Chcesz misia czy piłkę?”, pokazując oba przedmioty i czekając na reakcję.

9–12 miesięcy: gest wskazywania i rozumienie

To bardzo ważny etap komunikacji „przed słowami”. Dziecko coraz sprawniej porozumiewa się z otoczeniem za pomocą spojrzenia, gestów, mimiki i prostych reakcji.

W tym czasie zwykle:

• pojawia się gest wskazywania palcem, najczęściej między 9. a 12. miesiącem,
• dziecko wykonuje gesty typu „pa-pa”, „daj”, „nie”,
• rozumie proste polecenia,
• naśladuje dźwięki i proste czynności.

Jak wspierać dziecko?

Bardzo ważne jest budowanie wspólnego pola uwagi. Gdy dziecko patrzy na przedmiot albo coś wskazuje, warto to nazwać i skomentować: „Tak, to kotek”, „O, jedzie auto”, „Widzisz pieska?”.

Można prosić o proste działania, takie jak „daj”, „weź”, „pokaż”, ale bez presji i najlepiej w zabawie. Dobrze sprawdzają się książeczki obrazkowe i pytania: „Gdzie jest nos?”, „Gdzie jest kotek?”, „Pokaż piłkę”.

12–18 miesięcy: pierwsze słowa — rozumienie wyprzedza mowę

W tym wieku często widać, że dziecko rozumie więcej, niż samo mówi. To naturalne rozumienie mowy zwykle rozwija się szybciej niż mówienie.

Dziecko w tym wieku często:

• rozumie około 50 słów,
• mówi zwykle 10–20 słów, często około 15.–18. miesiąca,
• pokazuje części ciała,
• wykonuje proste prośby.

Jak wspierać dziecko?

Najlepiej stawiać na krótkie, użyteczne słowa, które dziecko może wykorzystać w codziennych sytuacjach: „mama”, „tata”, „am”, „daj”, „nie”, „jeszcze”, „pa”.

Warto komentować to, co dziecko robi tu i teraz: „jedziesz”, „hop”, „bum”, „myjemy”, „daj misia”. Takie słowa najłatwiej łączą się dziecku z konkretnym działaniem.

Dobrym wsparciem są też krótkie książeczki obrazkowe. Nie trzeba czytać całego tekstu często wystarczy nazywanie obrazków, wskazywanie i wspólne komentowanie.

18–24 miesiące: łączenie słów i intensywny rozwój języka

Między 18. a 24. miesiącem rozwój mowy często staje się bardzo widoczny. Dziecko zaczyna aktywnie eksperymentować z językiem i komunikacją.

W tym okresie dziecko często:

• mówi około 50 słów,
• zaczyna łączyć dwa słowa, np. „mama chodź”, „tata am”,
• intensywnie rozwija gesty i naśladownictwo,
• rozumie proste pytania.

Jak wspierać dziecko?

Dobrze działa rozwijanie wypowiedzi dziecka o jeden krok. Gdy dziecko mówi „auto”, dorosły może odpowiedzieć: „auto jedzie”, „duże auto”, „auto brum”.

Warto też włączać proste zabawy tematyczne: karmienie misia, usypianie lalki, zabawę telefonem, gotowanie, sprzątanie czy wożenie zwierzątek autem.

Dobrze jest ograniczyć ciągłe zgadywanie potrzeb dziecka. Zamiast od razu podawać wszystko, można zachęcić dziecko do wskazania, gestu albo słowa: „Pokaż, czego chcesz”, „Chcesz jeszcze?”, „Powiedz: daj”.

2–3 lata: zdania, pytania, zaimki i zabawa w role

Między 2. a 3. rokiem życia dziecko coraz lepiej łączy słowa w zdania i zaczyna używać języka w bardziej złożony sposób.

W tym wieku dziecko zwykle:

• mówi 2–3-wyrazowe zdania,
• używa około 200–500 słów,
• zadaje pytania, np. „co to?”, „gdzie?”,
• używa zaimków „ja”, „moje”,
• naśladuje i odgrywa role w zabawie.

Jak wspierać dziecko?

Zamiast często testować dziecko pytaniami „co to jest?”, lepiej komentować i rozwijać sytuację: „O, koparka! Kopie piach. A ty co budujesz?”.

Warto rozszerzać zdania dziecka. Jeśli dziecko mówi „ja chcę”, można odpowiedzieć: „Ja chcę sok”, „Ja chcę jeszcze sok”. Dzięki temu dziecko słyszy poprawny, nieco dłuższy model wypowiedzi.

Pomocne są też krótkie rozmowy po spacerze, zabawie albo wizycie u bliskich. Nawet jeśli dziecko odpowiada pojedynczymi słowami, można wspólnie budować prostą opowieść: „Co widzieliśmy?”, „Kogo spotkaliśmy?”, „Co robił piesek?”.

Co jest ważniejsze niż sama liczba słów?

Rodzice często skupiają się głównie na tym, ile słów mówi dziecko. To ważne, ale nie jedyne kryterium rozwoju komunikacji.

Równie istotne są:

• kontakt wzrokowy,
• wspólna uwaga, czyli sytuacja, w której dziecko i dorosły patrzą na to samo,
• reakcja na imię,
• rozumienie prostych poleceń,
• gest wskazywania,
• gesty komunikacyjne,
• naśladownictwo,
• chęć kontaktu i wymiany z drugą osobą.

Dziecko może używać niewielu słów, ale dobrze porozumiewać się gestami, spojrzeniem i rozumieniem. Może być też odwrotnie dziecko powtarza dźwięki lub słowa, ale rzadko wchodzi w kontakt i nie używa ich do komunikacji. Dlatego na rozwój mowy warto patrzeć całościowo.

Kiedy warto skonsultować się z neurologopedą?

Konsultacja z neurologopedą jest szczególnie ważna wtedy, gdy rozwój dziecka ulega zahamowaniu albo pojawia się regres, czyli dziecko traci umiejętności, które wcześniej już miało.

Warto skonsultować się ze specjalistą, jeśli obserwujesz:

• regres umiejętności,
• brak kontaktu wzrokowego,
• brak reakcji na imię,
• brak gaworzenia do 7. miesiąca,
• brak gestu wskazywania do 12. miesiąca,
• brak słów do 18. miesiąca,
• brak łączenia słów po 2. roku życia.

Konsultacja nie musi oznaczać diagnozy problemu. Często jest po prostu sposobem na spokojne sprawdzenie, czy rozwój dziecka przebiega prawidłowo, oraz na uzyskanie praktycznych wskazówek do codziennego wspierania mowy i komunikacji.

Jak wygląda pierwsza wizyta u neurologopedy?

Podczas pierwszej wizyty neurologopeda patrzy na rozwój dziecka całościowo. Ważne są nie tylko wypowiadane słowa, ale również rozumienie, gesty, kontakt, zabawa, reakcje społeczne i emocjonalne oraz sposób komunikowania potrzeb.

W zależności od wieku dziecka i zgłaszanych trudności neurologopeda może zwrócić uwagę także na funkcje ważne dla rozwoju mowy, takie jak tor oddechowy, napięcie w obrębie buzi, sposób jedzenia i picia czy pracę narządów artykulacyjnych.

W razie potrzeby neurologopeda może zalecić współpracę z innymi specjalistami, takimi jak fizjoterapeuta, osteopata, psycholog dziecięcy czy lekarz specjalista. Dzięki temu dziecko może otrzymać wsparcie dopasowane do swoich potrzeb.

Kluczowe jest także wsparcie rodzica. Często nawet niewielkie zmiany w codziennych sytuacjach, zabawie, karmieniu, czytaniu książeczek i sposobie rozmowy z dzieckiem mogą realnie wspierać rozwój komunikacji.

Kliknij w grafikę, aby przejść do pełnego rozmiaru

Artykuł Rozwój mowy dziecka od urodzenia do 3. roku życia pochodzi z serwisu Neurologopeda Gniezno - Gabinet "Mówi Aga" Agnieszka Ciechanowska.

Aparat mowy składa się z trzech grup narządów:

• aparatu oddechowego,
• aparatu artykulacyjnego,
• aparatu fonacyjnego.

Każda z powyżej wymienionych grup ma wpływ na to, jak brzmimy, jaką mamy barwę głosu oraz na to, w jaki sposób inni mogą zrozumieć nasze wypowiedzi. Nasze płuca, przepona, oskrzela i tchawica pobudzają wydychanym powietrzem struny głosowe, aby w ten sposób ukształtowany dźwięk, czyli drgania cząsteczek powietrza trafił do jamy nosowej, gardłowej i ustnej, skąd głos wydobywa się na zewnątrz. To dzięki temu procesowi inni mogą nas usłyszeć.

Prawidłowy sposób tworzenia głosu warunkuje właściwa higiena. Polega ona między innymi na tworzeniu głosu o odpowiednim nastawieniu i natężeniu. Spełnienie tego warunku wymaga jednak dostatecznie cichego otoczenia, w którym przebywamy i pracujemy.

Głos w warunkach prawidłowych powinien być tworzony bez wysiłku, swobodnie z miękkim nastawieniem, to znaczy fałdy głosowe powinny zacząć zwierać się w chwili, gdy dociera do nich powietrze z płuc. Natomiast jeśli zwierają się zbyt wcześnie i za silnie to głos ma twarde nastawienie i robi wrażenie tworzonego z wysiłkiem. Gdy fałdy głosowe zwierają się zbyt późno i są osłabione, głos ma nastawienie chuchające, całkowicie przykryte szmerem.

Co jest przyczyną problemów z głosem?

Problemy z głosem pojawiają się w wyniku wirusowych lub bakteryjnych infekcji gardła i krtani oraz poprzez uleganie złym przyzwyczajeniom. Dotyczy to osób, które mówią zbyt głośno lub używają głosu w nieodpowiedni sposób. Kłopoty z prawidłową emisją głosu wywołuje:

• niewłaściwe nawilżenie powietrza,
• długotrwałe przeciążanie krtani,
• mówienie w hałaśliwym otoczeniu,
• nawyk głośnego mówienia,
• niewłaściwe posługiwanie się głosem,
• infekcje górnych dróg oddechowych (ból gardła, kaszel, chrypka),
• używki: palenie papierosów, nadużywanie alkoholu,
• niekorzystne cechy osobowości (czynniki psychosomatyczne), takie jak konfliktowość i nerwowość,
• długotrwały stres
• wykonywany zawód np. nauczyciele, wokaliści, aktorzy, telemarketerzy, sprzedawcy,
• choroby neurologiczne,
• starzenie się,
• zmęczenie/niewyspanie.

Jakie są choroby strun głosowych?

Wyróżniamy  cztery choroby strun głosowych: afonię, dysfonię, zapalenie krtani oraz guzki śpiewacze/głosowe. Najczęstszymi patologiami są chrypka – dysfonia oraz bezgłos – afonia.

1. Afonia, czyli bezgłos jest zaburzeniem, które może wynikać z przyczyn czynnościowych, są to problemy natury psychicznej lub organicznych wynikający zwykle z niedowładu mięśni krtani, które w następstwie oddziaływania czynników chorobotwórczych stają się zwiotczałe i osłabione. Wpływa to na pracę strun głosowych. W fazie wydechu nie dochodzi do ich napięcia, a pozostając w stałym oddaleniu od siebie, nie mogą wytworzyć dźwięku, nawet pomimo podejmowania licznych prób fonacyjnych.

Przyczyny bezgłosu / afonii:

Czynnościowe:

• nerwica,
• histeria,
• trauma,
• długotrwałe napięcie psychiczne,
• zaburzenia osobowości,
• silny stres,
•  depresja.

Organiczne

• zaburzenia neurologiczne
• mechaniczne urazy krtani,
• zapalenie krtani,
• rak krtani,
• choroby mięśni,
• wady wrodzone krtani.

2. Dysfonia to zmiany charakteru głosu. Może stać się on szorstki, niewyraźny, ochrypły, niższy, bezdźwięczny. Przy dłuższym mówieniu może wystąpić zanik głosu. Objawia się uczuciem suchości i drapania w gardle, potrzebą częstego pochrząkiwania i nawet bólem. Powoduje ją na gromadzenie śluzu na więzadłach głosowych. Dysfonia jest to częsty objaw towarzyszący chorobom takim jak zapalenie krtani/nagłośni czy zmian anatomicznych w okolicach krtani. Podczas chorób ogólnoustrojowych także mogą pojawić się zaniki głosu lub jego utrata. Są to choroby reumatyczne, dna moczanowa czy toczeniu rumieniowatym. Jeśli nasze struny głosowe zostaną narażone na drażniące czynniki w postaci dymu papierosowego, pyłów czy gazów, to również może wystąpić dysfonia.

3. Zapalenie krtani, jest to stan zapalny górnego odcinka dróg oddechowych odpowiedzialnego za wydawanie dźwięków. Przyczyną zapalenia krtani jest wysuszenie błony śluzowej np. poprzez picie zimnych napojów oraz wirusowa infekcja zapalna gardła, a jej objawy to nieżyt nosa, suchy kaszel, zapalenie spojówek, chrypka lub drapanie w gardle. Na zapalenie krtani narażone są osoby palące papierosy, alergicy, osoby, które nadwyrężają głos (mówią podniesionym głosem, krzyczą, śpiewają), również czynnikami ryzyka rozwoju zapalenia krtani są infekcję układu oddechowego, jak przeziębienie, zapalenie zatok, zapalenie oskrzeli.

4. Guzki śpiewacze/głosowe, znane także jako guzki krzykaczy, to małe, okrągłe twory, które rozwijają się na strunach głosowych. Wyróżniamy się dwa rodzaje guzków głosowych – miękkie i twarde. Miękkie pojawiają się w początkowej fazie rozwoju choroby i ustępują po ograniczeniu wysiłku głosowego, ale nieleczone zamieniają się w guzki twarde, które wymagają interwencji chirurgicznej. Przyczyną powstawania guzków śpiewaczych jest m.in. emisja zbyt wysokich dźwięków. Jednak głównym czynnikiem odpowiedzialnym za rozwój guzków głosowych jest nadmierne forsowanie głosu o dużym natężeniu, mowa i śpiew w nieodpowiednich warunkach środowiskowych. Guzki głosowe zwykle rozwijają się u osób, których głos jest narzędziem pracy, najczęściej u nauczycieli i śpiewaków, mogą wystąpić także u krzykliwych dzieci.

Czynnikami ryzyka powstania tego rodzaju zmian są ostre i przewlekłe stany zapalne krtani, zmiany alergiczne,  hormonalne i palenie papierosów.

Co zrobić, aby zachować swój głos w jak najlepszej kondycji?

Osoby pracujące głosem narażone są na wystąpienie problemów głosowych spowodowanych nadmiernymi napięciami mięśni wokół krtani i szyi. Mięśnie okolicy krtani są za bardzo napięte podczas mówienia, a głos nie może swobodnie wydostawać się na zewnątrz. Wtedy fałdy głosowe są przeciążone i może prowadzić to do ich mechanicznych urazów i powstawania zmian organicznych w krtani.

Oto kilka wskazówek jak dbać o swój głos:

• Nawadniaj organizm – pij około 2,5 litra wody dziennie.
• Popijaj wodę podczas mówienia.
• Dbaj o odpowiednią ilość snu:

-dziecko w wieku 3-5 lat powinno spać od 10 do 13 godzin,

-dziecko w wieku szkolnym od 9 do 11 godzin,

-osoba dorosła od 7 do 9 godzin.

• Odpręż się przed mówienie – zadbaj o rozluźnienie mięśni twarzy, szyi, ramion oraz tułowia.
• Oddychaj przez nos – pomoże to zwilżać powietrze, zanim dotrze ono do strun głosowych.
• Oszczędzaj głos podczas infekcji górnych dróg oddechowych.
• Unikaj krzyku.
• Dbaj o sprawność fizyczną i dobrą kondycję całego organizmu.
• Jedz zdrowo – polecam dietę bogatą w pełne ziarna, owoce i warzywa. Te pokarmy zawierają witaminy A, E i C. Pomagają zachować odpowiednio nawilżoną błonę śluzową gardła i krtani.
• Ogranicz spożywanie zimnych i gazowanych napojów.
• Staraj się nie pochrząkiwać i pokasływać.
• Po większym wysiłku głosowym zrób sobie przerwę.
• Unikaj mówienia i śpiewania na zimnym powietrzu.
• Dbaj o prawidłową artykulację – podczas mówienia wykonuj swobodne ruchy żuchwy.
• Unikaj używania głosu w hałaśliwych pomieszczeniach.
• Dbaj o prawidłowy mikroklimat pomieszczenia -utrzymuj odpowiednią wilgotność, temperaturę, unikaj zapylenia i przeciągów.
• Codziennie wykonuj poranną jogę twarzy.

Zachęcam do obejrzenia siódmego odcinka Mówi Aga z cyklu logopedyczne czwartki, w którym pokazuję jak wykonać poranną jogę twarzy:

Poranna Joga Twarzy – Siódmy Odcinek Mówi Aga na Facebook’u

Poranna Joga Twarzy – Siódmy Odcinek Mówi Aga na Youtube

Pamiętaj: Nasz głos potrzebuje aż 3 godziny, żeby się obudzić! 

Profilaktyka powinna mieć indywidualnych charakter, dostosowany do Waszych potrzeb. Jeżeli zauważycie objawy chorobowe głosu, skonsultujcie się z foniatrą, laryngologiem, audiologiem.

Pracą nad emisją głosu, nauką prawidłowego toru oddechowego, higieną głosu i terapią zajmują się logopedzi.

Bibliografia:

Kacprzak A., (2020). Głos jak dzwon. Trening głosu krok po kroku. Zimnodół: Wydawnictwo Vox Ana Anna Kacprzak.

Tarasiewicz B., (2020). Mówię i śpiewam świadomie. Podręcznik do nauki emisji głosu. Kraków: Wydawnictwo Universitas.

Walencik-Topiłko A., (2017). Głos jako narzędzie materiały do ćwiczeń emisji głosu dla osób pracujących głosem i nad głosem. Gdańsk: Grupa Wydawnicza Harmonia.

Zielińska H., (2012). Kształcenie głosu, wyd. IV. Lublin: Wydawnictwo Muzyczne Polihymnia.

Artykuł Jak dbać o głos? pochodzi z serwisu Neurologopeda Gniezno - Gabinet "Mówi Aga" Agnieszka Ciechanowska.