Aparat mowy składa się z trzech grup narządów:

• aparatu oddechowego,
• aparatu artykulacyjnego,
• aparatu fonacyjnego.

Każda z powyżej wymienionych grup ma wpływ na to, jak brzmimy, jaką mamy barwę głosu oraz na to, w jaki sposób inni mogą zrozumieć nasze wypowiedzi. Nasze płuca, przepona, oskrzela i tchawica pobudzają wydychanym powietrzem struny głosowe, aby w ten sposób ukształtowany dźwięk, czyli drgania cząsteczek powietrza trafił do jamy nosowej, gardłowej i ustnej, skąd głos wydobywa się na zewnątrz. To dzięki temu procesowi inni mogą nas usłyszeć.

Prawidłowy sposób tworzenia głosu warunkuje właściwa higiena. Polega ona między innymi na tworzeniu głosu o odpowiednim nastawieniu i natężeniu. Spełnienie tego warunku wymaga jednak dostatecznie cichego otoczenia, w którym przebywamy i pracujemy.

Głos w warunkach prawidłowych powinien być tworzony bez wysiłku, swobodnie z miękkim nastawieniem, to znaczy fałdy głosowe powinny zacząć zwierać się w chwili, gdy dociera do nich powietrze z płuc. Natomiast jeśli zwierają się zbyt wcześnie i za silnie to głos ma twarde nastawienie i robi wrażenie tworzonego z wysiłkiem. Gdy fałdy głosowe zwierają się zbyt późno i są osłabione, głos ma nastawienie chuchające, całkowicie przykryte szmerem.

Co jest przyczyną problemów z głosem?

Problemy z głosem pojawiają się w wyniku wirusowych lub bakteryjnych infekcji gardła i krtani oraz poprzez uleganie złym przyzwyczajeniom. Dotyczy to osób, które mówią zbyt głośno lub używają głosu w nieodpowiedni sposób. Kłopoty z prawidłową emisją głosu wywołuje:

• niewłaściwe nawilżenie powietrza,
• długotrwałe przeciążanie krtani,
• mówienie w hałaśliwym otoczeniu,
• nawyk głośnego mówienia,
• niewłaściwe posługiwanie się głosem,
• infekcje górnych dróg oddechowych (ból gardła, kaszel, chrypka),
• używki: palenie papierosów, nadużywanie alkoholu,
• niekorzystne cechy osobowości (czynniki psychosomatyczne), takie jak konfliktowość i nerwowość,
• długotrwały stres
• wykonywany zawód np. nauczyciele, wokaliści, aktorzy, telemarketerzy, sprzedawcy,
• choroby neurologiczne,
• starzenie się,
• zmęczenie/niewyspanie.

Jakie są choroby strun głosowych?

Wyróżniamy  cztery choroby strun głosowych: afonię, dysfonię, zapalenie krtani oraz guzki śpiewacze/głosowe. Najczęstszymi patologiami są chrypka – dysfonia oraz bezgłos – afonia.

1. Afonia, czyli bezgłos jest zaburzeniem, które może wynikać z przyczyn czynnościowych, są to problemy natury psychicznej lub organicznych wynikający zwykle z niedowładu mięśni krtani, które w następstwie oddziaływania czynników chorobotwórczych stają się zwiotczałe i osłabione. Wpływa to na pracę strun głosowych. W fazie wydechu nie dochodzi do ich napięcia, a pozostając w stałym oddaleniu od siebie, nie mogą wytworzyć dźwięku, nawet pomimo podejmowania licznych prób fonacyjnych.

Przyczyny bezgłosu / afonii:

Czynnościowe:

• nerwica,
• histeria,
• trauma,
• długotrwałe napięcie psychiczne,
• zaburzenia osobowości,
• silny stres,
•  depresja.

Organiczne

• zaburzenia neurologiczne
• mechaniczne urazy krtani,
• zapalenie krtani,
• rak krtani,
• choroby mięśni,
• wady wrodzone krtani.

2. Dysfonia to zmiany charakteru głosu. Może stać się on szorstki, niewyraźny, ochrypły, niższy, bezdźwięczny. Przy dłuższym mówieniu może wystąpić zanik głosu. Objawia się uczuciem suchości i drapania w gardle, potrzebą częstego pochrząkiwania i nawet bólem. Powoduje ją na gromadzenie śluzu na więzadłach głosowych. Dysfonia jest to częsty objaw towarzyszący chorobom takim jak zapalenie krtani/nagłośni czy zmian anatomicznych w okolicach krtani. Podczas chorób ogólnoustrojowych także mogą pojawić się zaniki głosu lub jego utrata. Są to choroby reumatyczne, dna moczanowa czy toczeniu rumieniowatym. Jeśli nasze struny głosowe zostaną narażone na drażniące czynniki w postaci dymu papierosowego, pyłów czy gazów, to również może wystąpić dysfonia.

3. Zapalenie krtani, jest to stan zapalny górnego odcinka dróg oddechowych odpowiedzialnego za wydawanie dźwięków. Przyczyną zapalenia krtani jest wysuszenie błony śluzowej np. poprzez picie zimnych napojów oraz wirusowa infekcja zapalna gardła, a jej objawy to nieżyt nosa, suchy kaszel, zapalenie spojówek, chrypka lub drapanie w gardle. Na zapalenie krtani narażone są osoby palące papierosy, alergicy, osoby, które nadwyrężają głos (mówią podniesionym głosem, krzyczą, śpiewają), również czynnikami ryzyka rozwoju zapalenia krtani są infekcję układu oddechowego, jak przeziębienie, zapalenie zatok, zapalenie oskrzeli.

4. Guzki śpiewacze/głosowe, znane także jako guzki krzykaczy, to małe, okrągłe twory, które rozwijają się na strunach głosowych. Wyróżniamy się dwa rodzaje guzków głosowych – miękkie i twarde. Miękkie pojawiają się w początkowej fazie rozwoju choroby i ustępują po ograniczeniu wysiłku głosowego, ale nieleczone zamieniają się w guzki twarde, które wymagają interwencji chirurgicznej. Przyczyną powstawania guzków śpiewaczych jest m.in. emisja zbyt wysokich dźwięków. Jednak głównym czynnikiem odpowiedzialnym za rozwój guzków głosowych jest nadmierne forsowanie głosu o dużym natężeniu, mowa i śpiew w nieodpowiednich warunkach środowiskowych. Guzki głosowe zwykle rozwijają się u osób, których głos jest narzędziem pracy, najczęściej u nauczycieli i śpiewaków, mogą wystąpić także u krzykliwych dzieci.

Czynnikami ryzyka powstania tego rodzaju zmian są ostre i przewlekłe stany zapalne krtani, zmiany alergiczne,  hormonalne i palenie papierosów.

Co zrobić, aby zachować swój głos w jak najlepszej kondycji?

Osoby pracujące głosem narażone są na wystąpienie problemów głosowych spowodowanych nadmiernymi napięciami mięśni wokół krtani i szyi. Mięśnie okolicy krtani są za bardzo napięte podczas mówienia, a głos nie może swobodnie wydostawać się na zewnątrz. Wtedy fałdy głosowe są przeciążone i może prowadzić to do ich mechanicznych urazów i powstawania zmian organicznych w krtani.

Oto kilka wskazówek jak dbać o swój głos:

• Nawadniaj organizm – pij około 2,5 litra wody dziennie.
• Popijaj wodę podczas mówienia.
• Dbaj o odpowiednią ilość snu:

-dziecko w wieku 3-5 lat powinno spać od 10 do 13 godzin,

-dziecko w wieku szkolnym od 9 do 11 godzin,

-osoba dorosła od 7 do 9 godzin.

• Odpręż się przed mówienie – zadbaj o rozluźnienie mięśni twarzy, szyi, ramion oraz tułowia.
• Oddychaj przez nos – pomoże to zwilżać powietrze, zanim dotrze ono do strun głosowych.
• Oszczędzaj głos podczas infekcji górnych dróg oddechowych.
• Unikaj krzyku.
• Dbaj o sprawność fizyczną i dobrą kondycję całego organizmu.
• Jedz zdrowo – polecam dietę bogatą w pełne ziarna, owoce i warzywa. Te pokarmy zawierają witaminy A, E i C. Pomagają zachować odpowiednio nawilżoną błonę śluzową gardła i krtani.
• Ogranicz spożywanie zimnych i gazowanych napojów.
• Staraj się nie pochrząkiwać i pokasływać.
• Po większym wysiłku głosowym zrób sobie przerwę.
• Unikaj mówienia i śpiewania na zimnym powietrzu.
• Dbaj o prawidłową artykulację – podczas mówienia wykonuj swobodne ruchy żuchwy.
• Unikaj używania głosu w hałaśliwych pomieszczeniach.
• Dbaj o prawidłowy mikroklimat pomieszczenia -utrzymuj odpowiednią wilgotność, temperaturę, unikaj zapylenia i przeciągów.
• Codziennie wykonuj poranną jogę twarzy.

Zachęcam do obejrzenia siódmego odcinka Mówi Aga z cyklu logopedyczne czwartki, w którym pokazuję jak wykonać poranną jogę twarzy:

Poranna Joga Twarzy – Siódmy Odcinek Mówi Aga na Facebook’u

Poranna Joga Twarzy – Siódmy Odcinek Mówi Aga na Youtube

Pamiętaj: Nasz głos potrzebuje aż 3 godziny, żeby się obudzić! 

Profilaktyka powinna mieć indywidualnych charakter, dostosowany do Waszych potrzeb. Jeżeli zauważycie objawy chorobowe głosu, skonsultujcie się z foniatrą, laryngologiem, audiologiem.

Pracą nad emisją głosu, nauką prawidłowego toru oddechowego, higieną głosu i terapią zajmują się logopedzi.

Bibliografia:

Kacprzak A., (2020). Głos jak dzwon. Trening głosu krok po kroku. Zimnodół: Wydawnictwo Vox Ana Anna Kacprzak.

Tarasiewicz B., (2020). Mówię i śpiewam świadomie. Podręcznik do nauki emisji głosu. Kraków: Wydawnictwo Universitas.

Walencik-Topiłko A., (2017). Głos jako narzędzie materiały do ćwiczeń emisji głosu dla osób pracujących głosem i nad głosem. Gdańsk: Grupa Wydawnicza Harmonia.

Zielińska H., (2012). Kształcenie głosu, wyd. IV. Lublin: Wydawnictwo Muzyczne Polihymnia.

Artykuł Jak dbać o głos? pochodzi z serwisu Neurologopeda Gniezno - Gabinet "Mówi Aga" Agnieszka Ciechanowska.

„Muzyka to początek i koniec wszelkiej mowy.”

~ Wilhelm Richard Wagner.

Na ogólny rozwój człowieka ma wpływ wiele czynników, m.in. rozwój mowy, rozwój ruchowy, rozwój emocjonalny, rozwój społeczny, a także rozwój muzyczny. Słuchanie muzyki stanowi rodzaj odprężenia psychicznego i relaksacji. Oddziałuje na rozwój wyobraźni, jest środkiem kształcenia humanistycznego, a także uwrażliwia na wartości ludzkie.

Muzyka wspiera i pobudza nasze zmysły, a przez to rozwija nasze wrodzone talenty. Dzieci od najmłodszych lat powinny być wprowadzane w świat muzyki. Sposób, w jaki dziecko zostanie zachęcone do słuchania, śpiewania, grania na instrumentach czy jak zostaną rozbudzone zainteresowania muzyczne, może zdecydować o dalszym naszym rozwoju.

Jak muzyka oddziałuje na dziecko w łonie matki i wczesnym dzieciństwie?

Odpowiednia dobrana muzyka pozytywnie wpływa na dziecko już w łonie matki. Rozwój ucha środkowego trwa do 8. miesiąca życia płodowego. Wrażliwość słuchowa ujawnia się już w 20. tygodniu ciąży. Dziecko zaczyna odbierać dźwięki dobiegające spoza ciała matki. Głos rodziców jest najważniejszym i pierwszym instrumentem w życiu dziecka. Buduje więzi i wpływa na jego umuzykalnianie. Dziecko w łonie matki otoczone jest dźwięcznym światem, słyszy: bicie serca, odgłosy powietrza, trzewi, przepływ krwi oraz dźwięki przefiltrowane przez ciało matki.

Odpowiednia stymulacja zmysłu słuchu w prenatalnej i we wczesnym dzieciństwie wpływa na zdolności muzyczne i językowe. Dziecko, które ma dojrzały narząd słuchu, jest gotowe, by stać się muzykalnym człowiekiem.

Muzyka stymuluję rozwój mózgu oraz układu nerwowego, oddechowego i krwionośnego.

Jakie są pozytywne wymiary słuchania muzyki w dzieciństwie?

Muzyka słuchana w dzieciństwie wpływa na odbieranie bodźców dźwiękowych w ciągu całego życia. Częsty kontakt z muzyką kształtuje dziecko emocjonalnie i oddziałuje na jego chęć poznawania otaczającego je świata. Ponadto:

• buduje neuronalne drogi, które wypływają na naukę języków, rozwój pamięci i poczucie
  przestrzeni,
• poprawia koncentrację uwagi,
• pomaga w zapamiętywaniu,
• ułatwia naukę czytania i pisania,
• opóźnia objawy zmęczenia,
• poprawia koordynację ruchową i wzrokowo-ruchową,
• podwyższa motywację,
• harmonizuję napięcie mięśniowe,
• wpływają na rozwój mowy i wzbogacenie słownictwa,
• rozwijają inwencję twórczą,
• rozładowują emocje.

Jaką rolę odgrywają zajęcia umuzykalniające w rozwoju dziecka?

Zajęcia umuzykalniające możemy podzielić na m.in. zajęcia logorytmiczne, zabawy muzyczno-ruchowe, zabawy rytmiczne, zabawy z ruchem-pląsem, muzykowanie, zabawy ze śpiewem. Powyżej wymienione zajęcia prowadzone w grupie uspołeczniają, sprzyjają współdziałaniu, a także zapobiegają poczuciu samotności. Podczas zajęć dzieci uczą się rytmicznego i płynnego poruszania, wyczucia rytmu. Poprzez ruch kształtują poczucie przepływu, ciężaru, tempa i przestrzeni. Uczą się prawidłowego gospodarowania powietrzem, wydłużania fazy wydechowej i poszerzają pojemność płuc.

Melodia i rytm to podstawowe formy ekspresji muzycznej, stanowią one przedłużenie i rozwinięcie naturalnych form ekspresji człowieka, czyli mowy i ruchu. Prawidłowe śpiewanie piosenek ma pozytywny wpływ na układ nerwowy, wzmacnia więzadła głosowe, poprawia pracę narządów: serca i płuc oraz rozwija klatkę piersiową. Koncepcją zajęć umuzykalniający nie jest wychowanie dzieci do bycia profesjonalnymi muzykami, ale nauczenie ich rozumienia muzyki, tak jak języka, w którym są otaczane. Wspólny śpiew pomaga budować słownik muzyczny dziecka.

Czym różni się nauka muzyki od nauki mowy?

Uczenie się muzyki przebiega identycznie jak rozwój mowy, w mózgu zachodzą analogiczne procesy.

Muzyka:

• charakteryzuje się szerszą niż mowa skalą dynamiczną,
• zakresem wysokości dźwięku,
• bogatszą rytmiką,
• uporządkowaną strukturą.

Dziecko, aby zacząć mówić powinno słyszeć dużo słów i zdań. Tworzy własny słownik na podstawie tego co usłyszy. Około 6-8 miesiąca życia (okres melodii – głużenie), dziecko jest gotowe do tworzenia dźwięków. W następnych miesiącach życia dziecka w naturalny sposób przyswaja kod języka i rozpoczyna wypowiadanie rzeczywistych słów. Dziecko uczy się tworzyć na początku własne frazy i zdania, później czytać i pisać. Cały proces sekwencyjnego rozwoju- słuchania, mówienia, czytania i pisania zaczyna się w momencie narodzin i trwa do wczesnych lat szkolnych.

Podobnie przebiega proces nauki muzyki. Uczymy się śpiewać słuchając muzyki następnie, gdy potrafimy już śpiewać uczymy się czytać nut, a na końcu, gdy słyszymy, śpiewamy i czytamy nuty, możemy zacząć je zapisywać. Śpiewanie dziecku ma dobroczynny wpływ na wszystkie sfery jego rozwoju. Maluszkom, którym się śpiewa więcej gaworzą, szybciej uczą się mówić, mają lepszą koncentrację uwagi.

Śpiew jako połączenie muzyki z mową rozwija mózg.

Mowa jest przetwarzana przez prawa półkulę a muzyka przez lewą półkulę. Śpiewanie wymaga współpracy obydwu półkul. Podczas śpiewania stymulujemy rozwój połączeń między prawą a lewą półkulą.

Od narodzin do 3 roku życia dziecka jest najbardziej znaczącym okresem w rozwoju muzycznym. Do 1 roku życia dziecko odróżnia dźwięki muzyczne od niemuzycznych. Do 18 miesiąca życia równolegle rozwija się słuch muzyczny i rozwija mowa. W rozwoju muzycznym niezwykle ważne jest środowisko rodzinne. To, czy w domu słucha się muzyki, śpiewa piosenki czy gra na instrumentach.

Dzieci powinny mieć dostęp do edukacji muzycznej w przedszkolu, śpiewać dużo piosenek dziecięcych i uczestniczyć w zajęciach muzyczno-ruchowych/logorytmicznych. Zajęcia umuzykalniające stymulują rozwój dziecka w różnorodnych dziecinach i na wielu płaszczyznach, rozwijają słuch muzyczny, słuch fonemowy oraz rozwijają mowę.

Częsty kontakt z muzyką kształtuje dziecko emocjonalnie i wpływa na jego chęć poznawania otaczającego świata.

Bibliografia:

Cukierówna W., Wieman M. (1965). Zajęcia umuzykalniające w przedszkolu. Warszawa: PZWS.

Grabias S., Panasiuk J., Woźniak T., (2015). Logopedia. Standardy postępowania logopedycznego. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Kamińska B., Kotarska H., (2008). Średnia miara słuchu muzycznego. Warszawa: Wydawnictwo CEA

Królak M., (2008). Rozwój prenatalny a mowa dziecka. Przyjaciel, 3(10).

Zwolińska E., (1997). Rozwój wyobraźni muzycznej, a funkcje percepcyjno-motoryczne w młodszym wieku szkolnym. Bydgoszcz: Wydawnictwo WSP.

Artykuł Muzyka a mowa pochodzi z serwisu Neurologopeda Gniezno - Gabinet "Mówi Aga" Agnieszka Ciechanowska.